II SA/Gl 290/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Krawczyk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Włodzimierz Kubik, Sędzia WSA Rafał Wolnik, Protokolant Sekretarz Anna Trzuskowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 sierpnia 2008 r. sprawy ze skargi J.N., A.R., D.R., U.R., I.B. i M.W. na decyzję Wojewody (...) z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie rozliczeń związanych ze wzrostem wartości nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty R. z dnia (...) r. nr (...), 2. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. zasądza od Wojewody (...) na rzecz skarżących solidarnie tytułem zwrotu kosztów postępowania kwotę (...) złotych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 12 września 2005 r., sygn. akt II SA/Ka 2831/03, po rozpoznaniu skargi D. R., M. W., J. N., U. R., I. B. i A. R. na decyzję Wojewody z dnia [...] r. [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości uchylił tą decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] r. Uchyloną decyzją Wojewoda utrzymał w mocy decyzję organu I instancji w części dotyczącej zwrotu działek oznaczonych numerami [...] i [...] o łącznej powierzchni [...] m2, jednocześnie uchylając tą decyzję w zakresie rozliczeń związanych ze zwrotem i orzekając w tym zakresie o kwocie ustalonego do zwrotu przez uprawnionych odszkodowania. Odszkodowanie to zostało ustalone na kwotę [...] zł, którą organ pomniejszył o wpłaconą w dniu [...] r. przez uprawnionych do zwrotu kwotę [...] zł, która po przeliczeniu na dzień [...] r. wyniosła [...] zł. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że sam zwrot nieruchomości skarżącym nie wzbudzał w sprawie kontrowersji, co potwierdza skarga, w której kwestionowana była jedynie część decyzji odnosząca się do wysokości odszkodowania. Dokonując kontroli zgodności decyzji z prawem Sąd podzielił stanowisko organów orzekających, iż w sprawie zaistniały przesłanki uzasadniające zwrot przedmiotowej nieruchomości, ponieważ stosownie do postanowień art. 136 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. nr 46, poz. 543 z zm.), dalej ustawa, nieruchomość wywłaszczona nie może być użyta na inny cel niż określony w decyzji o wywłaszczeniu; wypełnione zostały także przesłanki uznania nieruchomości za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu (akt notarialny z [...] r. rep. "[...]" nr [...], zawarty w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości – z przeznaczeniem pod budynek usług socjalno-technicznych) sformułowane w art. 137 ustawy. Jednakże Sąd zakwestionował ustaloną wysokość odszkodowania, do zwrotu którego skarżący zostali zobowiązani na rzecz poprzedniego właściciela. Wysokość odszkodowania została bowiem ustalona przez zsumowanie wysokości wypłaconego odszkodowania za grunt oraz wzrostu wartości nieruchomości w wyniku podjętych na niej działań, przy pominięciu odszkodowania wypłaconego za budynki, które znajdowały się na wywłaszczonej nieruchomości (nieruchomości te po wywłaszczeniu zostały wyburzone). Tak ustalona wysokość odszkodowania narusza – zdaniem Sądu – treść art. 140 ust. 3 w związku z art. 140 ust. 1 ustawy Sąd wskazał, iż sposób ustalania odszkodowania podlegającego zwrotowi na podstawie art. 140 ust. 1 określa art. 140 ust. 2, 3 i 4 ustawy i podkreślił, iż w pierwszej kolejności winno zostać ustalone zwaloryzowane odszkodowanie za zwrócony grunt wraz z znajdującymi się na nim w dniu wywłaszczenia zabudowaniami, a dopiero następnie – w zależności od okoliczności sprawy – do tak ustalonej kwoty znajduje zastosowanie art. 140 ust. 4 ustawy. Rozpoznając sprawę ponownie Starosta R. decyzją z dnia [...] r. nr [...] orzekł o zwrocie na rzecz skarżących działek: [...] o pow. [...] m2, [...] o pow. [...] m2 i działki [...] o pow. [...] m2, opisanych w księdze wieczystej jako własność Gminy Miasta R. oraz o rozliczeniach związanych z orzeczonym zwrotem, ustalając odszkodowanie podlegające zwrotowi na kwotę [...] zł. W podstawie prawnej decyzji organ I instancji powołał art. 136 ust. 2, 137 ust. 2, 139, 140 ust. 1 – 4 i 142 ustawy. W odwołaniu skarżący zarzucili wydanie decyzji z naruszeniem art. 140 w związku z art. 217 ust. 2 ustawy przez nieuwzględnienie różnych zasad rozliczeń wywłaszczonych nieruchomości przed [...] r. (wtedy wywłaszczono przedmiotowe nieruchomości) i po tej dacie. Domagali się uchylenia lub zmiany decyzji organu I instancji w kwestionowanym zakresie. Wojewoda zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...] w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 kpa w związku z art. 136, art. 139, art. 140 i art. 141 ustawy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W części orzekającej o zwrocie nieruchomości odwołał się do wyroku wydanego w sprawie sygn. II SA/Ka 2831/03, który przesądził o zgodności z prawem tego rozstrzygnięcia. Natomiast w spornym zakresie dotyczącym rozliczeń związanych z zwrotem wskazał na weryfikację i aktualizację operatu szacunkowego z dnia [...] r. przez rzeczoznawcę majątkowego – P.P. W piśmie z dnia [...] r. rzeczoznawca potwierdził wartość rynkową nieruchomości z dnia wywłaszczenia oraz dnia [...] r. Dalej organ odwoławczy wskazał, że przy uwzględnieniu art. 140 ust. 2 ustawy wartość rynkowa nieruchomość wg stanu na dzień [...] r. i poziomu cen na dzień [...] r. wynosiła [...] zł. Natomiast wartość rynkowa wg stanu i poziomu cen na dzień [...] z uwzględnieniem działań podjętych na nieruchomości po jej wywłaszczeniu (przede wszystkim wyburzeniu budynków) – art. 140 ust. 4 ustawy, wynosiła [...] zł. Kwota odszkodowania proporcjonalna do wielkości zwróconego gruntu wynosi [...]zł (art. 140 ust. 3) i jest ona mniejsza od wartości rynkowej ustalonej przez rzeczoznawcę na dzień zwrotu. Ponieważ, na skutek działań podjętych na nieruchomości po jej wywłaszczeniu uległa zmniejszeniu jej wartość o kwotę [...]zł ([...]) kwotę tę odjęto od zwaloryzowanej kwoty odszkodowania to jest [...]i w ten sposób ustalono faktyczne odszkodowanie odpowiadające zwróconej powierzchni w wysokości [...] zł. Odszkodowanie to zostało pomniejszone o kwotę [...] zł stanowiącą zwaloryzowany odpowiednik kwoty [...] zwróconej z tytułu odszkodowania przez uprawnionych w dniu [...] r. Organ przyznał, że w sprawie nie został zastosowany przepis art. 217 ust. 2 ustawy bowiem kwota odszkodowania proporcjonalnego do wielkości zwróconego gruntu po waloryzacji jest mniejsza od wartości rynkowej ustalonej przez rzeczoznawcę majątkowego na dzień zwrotu nieruchomości. W skardze, a następnie w kolejnych pismach procesowych skarżący powtórzyli zarzut niewłaściwego obliczenia należnego do zwrotu odszkodowania przez nieuwzględnienie regulacji zawartej w art. 217 ust. 2 ustawy. Organ odwoławczy odpowiadając na skargę wniósł o jej oddalenie z przyczyn podanych w decyzji ostatecznej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga jest zasadna bowiem zaskarżona decyzja istotnie została wydana z naruszeniem art. 140 ust. 2 w związku z art. 217 ust. 2 ustawy. Na wstępie należy jednak stwierdzić że samo orzeczenie o zwrocie nieruchomości jest zgodne z prawem, co przesądzono już w poprzednim wyroku wydanym w sprawie II SA/Gl 2831/03. Stosownie do art. 140 ust. 1 ustawy w razie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości poprzedni właściciel lub jego spadkobierca zwraca Skarbowi Państwa lub właściwej jednostce samorządu terytorialnego, w zależności od tego, kto jest właścicielem w dniu zwrotu, ustalone w decyzji odszkodowanie, a także nieruchomość zamienną, jeżeli była przyznana w ramach odszkodowania. Odszkodowanie pieniężne podlega waloryzacji (art. 140 ust. 2), z tym że jego wysokość po waloryzacji, nie może być wyższa niż wartość rynkowa nieruchomości w dniu zwrotu, a jeżeli ze względu na rodzaj nieruchomości nie można określić jej wartości rynkowej, nie może być wyższa niż jej wartość odtworzeniowa. Przepis art. 140 ust. 2 w brzmieniu wyżej podanym stanowi zasadę określającą, iż ustalone w decyzji wywłaszczeniowej odszkodowanie podlega waloryzacji, której zakres ogranicza wartość rynkową nieruchomości w dniu zwrotu lub wartość odtworzeniowa. Od tej zasady przepis art. 140 ust. 2 przewiduje wyjątek określony w art. 217 ust. 2 ustawy. Zgodnie z tym przepisem osoby, które zostały pozbawione własności nieruchomości w wyniku wywłaszczenia przed dniem 5 grudnia 1990 r., jak w niniejszej sprawie (akt notarialny z [...] r.), w razie zwrotu tych nieruchomości, zwracają odszkodowanie zwaloryzowane, w wysokości nie większej niż 50 % aktualnej wartości tych nieruchomości. Oznacza to, że ustalając zwaloryzowane odszkodowanie za zwracaną nieruchomość, która została wywłaszczona przed dniem 5 grudnia 1990 r. organ orzekający nie może go ustalić w kwocie wyższej niż 50 % aktualnej wartości tej nieruchomości. W ten sposób ustalone odszkodowanie jest odszkodowaniem, które uprawnieni do zwrotu zobowiązani są zwrócić Skarbowi Państwa lub jednostce samorządowej po ewentualnym uwzględnieniu okoliczności z art. 140 ust. 3. Odszkodowanie to jest więc odszkodowaniem, o którym mowa w art. 140 ust. 2 i dopiero tak ustalone odszkodowanie, co bezpośrednio wynika z art. 140 ust. 4, pomniejsza się albo powiększa o kwotę równą różnicy wartości określonej na dzień zwrotu, o ile wskutek działań podjętych bezpośrednio na nieruchomości po jej wywłaszczeniu doszło do zmniejszenia lub zwiększenia wartości nieruchomości. Przy określaniu wartości nieruchomości przyjmuje się stan nieruchomości z dnia wywłaszczenia oraz stan nieruchomości z dnia zwrotu. Ustalając należne do zwrotu odszkodowanie stosownie do art. 140 ust. 2 ustawy – organy naruszyły ten przepis przez pominięcie na etapie ustalania odszkodowania art. 217 ust. 2 ustawy, chociaż został on wyraźnie wskazany w przepisie 140 ust. 2. W konsekwencji odszkodowanie ustalone na podstawie art. 140 ust. 2 zostało ograniczone wartością rynkową nieruchomości w dniu zwrotu a zgodnie z art. 217 ust. 2 ustawy odszkodowanie to (po waloryzacji) nie mogło być wyższe niż 50 % aktualnej wartości nieruchomości. Organ twierdzi, że wynikająca z operatu aktualna wartość nieruchomości (wg stanu i poziomu cen na dzień [...] r.) równała się kwocie [...] zł. Oznacza to więc, że ustalone zgodnie z art. 217 ust. 2 ustawy zwaloryzowane odszkodowanie nie mogło przekraczać [...] zł. Jak wskazano już wyżej dopiero do tak ustalonego odszkodowania znajdują zastosowanie art. 140 ust. 4 ustawy. Podsumowując tę część rozważań należy stwierdzić, iż dopiero do zwaloryzowanego odszkodowania, które w przypadku osób wywłaszczonych przed dniem 5 grudnia 1990 r., nie może przekraczać 50 % aktualnej wartości nieruchomości (i ewentualnym zastosowaniu art. 140 ust. 3) znajduje w razie zaistnienia okoliczności wskazanych w art. 140 ust. 4 ustawy, zastosowanie ten ostatni przepis. Właśnie odszkodowanie ustalone zgodnie z art. 217 ust. 2 jest odszkodowaniem, o którym mowa w art. 140 ust. 4, które ulega pomniejszeniu lub powiększeniu zgodnie z treścią tego przepisu. Stanowisko organu odwoławczego wykluczające zastosowanie art. 217 ust. 2 ustawy z uwagi na fakt, iż kwota ustalonego do zwrotu odszkodowania jest mniejsza od wartości rynkowej nieruchomości narusza art. 140 ust. 2 w związku z art. 217 ust. 2 oraz art. 140 ust. 4. Stanowisko to jest następstwem ustalenia zwaloryzowanego odszkodowania bez uwzględnienia art. 217 ust. 2 ustawy oraz dokonania odliczeń przewidzianych art. 140 ust. 4 i przyjęcia, iż dopiero w następstwie tej ostatniej operacji, a także zaliczenia wcześniej wpłaconej przez skarżących kwoty, wynoszącej po waloryzacji [...] zł doszło do ustalenia zwaloryzowanego odszkodowania podlegającego zwrotowi. Oznacza to, że zaskarżona decyzja i utrzymana przez nią decyzja organu I instancji w części orzekającej o rozliczeniach zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W związku z tym Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera a i art. 135 oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z zm.) dalej ppsa uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną przez nią decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania (obejmujących wpis [...] zł, wynagrodzenie adwokata [...], opłatę od pełnomocnictwa [...] zł) orzeczono na podstawie art. 200 ppsa. Rozpatrując sprawę ponownie organy będą miały na uwadze przedstawioną wyżej analizę i ustala odszkodowanie w sposób następujący: w pierwszej kolejności należy zwaloryzować odszkodowanie za zwracany grunt wraz ze znajdującymi się na nim w dniu wywłaszczenia zabudowaniami z tym, że stosownie do art. 217 ust. 2, który jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 140 ust. 2, odszkodowanie zwaloryzowane nie może przekraczać 50 % aktualnej wartości nieruchomości. Następnie do tak ustalonego odszkodowania, w zależności od okoliczności, zastosować art. 140 ust. 4. Ostatnim etapem ustalania zwaloryzowanego odszkodowania w niniejszej sprawie powinno być zaliczenie na jego poczet, także po waloryzacji, już uiszczonej przez skarżących kwoty z tego tytułu.