II SA/Gl 296/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Renata Siudyka (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. D. (D.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 12 stycznia 2024 r. nr 010070/680/10376593/2022 w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 sierpnia 2023 r., nr 010070/680/10376593/2022, 2) zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżoną decyzją z 12 stycznia 2024 r., nr 010070/680/10376593/2022 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Prezes ZUS), po rozpatrzeniu odwołania A. D. ("skarżący"), utrzymał w mocy wydaną przez Centrum Obsługi Świadczeń dla Rodzin Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B. (organ I instancji) decyzję z dnia 14 sierpnia 2023 r., nr [...], odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego na dziecko M. D. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Pismem z 10 grudnia 2022 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. na syna M. D. (ur. [...] r.). Organ I instancji decyzją administracyjną z 14 sierpnia 2023 r. odmówił skarżącemu prawa do wspomnianego świadczenia. W jej uzasadnieniu zwrócił uwagę, że zgodnie z wyrokiem sądu dnia [...] r. Sygn. akt: [...] sąd ustalił, że miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania jego matki. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest organem właściwym do rozstrzygania kwestii związanych z ustaleniem sprawowania opieki nad dzieckiem, należy zatem wystąpić do sądu o zmianę postanowienia w zakresie opieki nad dzieckiem. W odwołaniu od decyzji organu I instancji zarzucił jej naruszenie art. 7 k.p.a i art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez nienależyte wyjaśnienie sprawy i błędne przyjęcie, że miejscem zamieszkania małoletniego M. D. jest miejsce zamieszkania jego matki podczas, gdy małoletni M. D. począwszy od 26 listopada 2022 r. stale zamieszkuje z ojcem, i jest na jego wyłącznym utrzymaniu, art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1, ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U, z 2023 r. poz. 810 ze zm.- dalej "ustawa") poprzez błędne niezastosowanie i nie przyjęcie, że prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M. D. należy się wnioskodawcy mimo że małoletni M. D. wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu ojca i pod jego opieką, ewentualnie; art. 15 ust. 1 ustawy poprzez nie wystąpienie do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej w celu weryfikacji wątpliwości co do sprawowania opieki nad dzieckiem przez wnioskodawcę. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na wnioskowany okres świadczeniowy ewentualnie o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Nadto wniósł o uzupełnienie materiału dowodowego o wymienione w odwołaniu dokumenty. Prezes ZUS, decyzją z 12 stycznia 2024 r., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji z 14 sierpnia 2023 r. W podstawie prawnej decyzji powołał się na: art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.) oraz na art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2023 r. poz. 810z późn. zm. – dalej jako: "u.p.p.w.d."). W jej uzasadnieniu prawnym przytoczył brzmienie art. 22 zd. 1 u.p.p.w.d. i powołał się na wskazane w tym przepisie kryterium. W uzasadnieniu faktycznym decyzji stwierdził, że dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem jest m.in. orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej, w którym sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. W sytuacji, gdy sąd w wyroku powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem obojgu rodzicom ustalając jednocześnie, że miejscem zamieszkania dzieci będzie przy jednym z jednym z rodziców, uznaje się, że to ten rodzic sprawuje faktyczną opiekę nad nim. Jeśli miejsce zamieszkania dziecka jest określone przez sąd, ZUS jest zwolniony z prowadzenia dodatkowego postępowania w celu ustalenia, który z rodziców faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Wyjaśnił, że w aktach sprawy znajduje się wyrok Sądu Okręgowego w K. sygn. akt [...] z dnia[...] r., w którym sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad ww. dzieckiem obojgu rodzicom ustalając jednocześnie, że miejscem zamieszkania dzieci będzie każdoczesne miejsce pobytu matki, pani A. W.. Ponadto w aktach sprawy znajduję się protokół z zawartej w dniu [...] r. ugody, co do ustalenia kontaktów z dziećmi. W tej sytuacji uznać należy, że to matka dziecka sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i to jej przysługuje prawo do pobierania świadczenia wychowawczego. ZUS stwierdził, że w związku ze złożonym w dniu 27 grudnia 2022 r. wnioskiem do sądu o zmianę zarządzeń co do miejsca zamieszkania dziecka, weryfikacja decyzji w zakresie uprawnień do świadczenia na ww. dziecko będzie możliwa po przedłożeniu przez skarżącego prawomocnego wyroku sądu, w którym sąd na nowo orzeka co do opieki nad dzieckiem. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika zaskarżył w całości decyzję Prezesa ZUS zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, a to art. 7 k.p.a. i art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez nienależyte wyjaśnienie sprawy i błędne ustalenie, że skarżący nie sprawuje faktycznej opieki nad synem podczas, gdy małoletni M. D. począwszy od 26 listopada 2022 r. stale zamieszkuje z ojcem A. D., i jest na jego wyłącznym utrzymaniu, co wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego; naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 4 ust. 1 i 2 pkt 1 i art. 22 u.p.p.w.d . - poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wyrok ustalający miejsce pobytu dziecka przy matce wyłącza możliwość przyznania świadczenia dla ojca, który faktycznie sprawuje nad nim opiekę; ewentualnie naruszenie przepisu postępowania, a to art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d. ustawy poprzez nie wystąpienie do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej w celu weryfikacji wątpliwości co do sprawowania opieki nad dzieckiem przez skarżącego. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zasądzenie od Prezesa ZUS na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu podkreślił, że organy administracji mają obowiązek prowadzić postępowanie z zastosowaniem zasad określonych w ustawie k.p.a. Podkreślił, że począwszy od 26 listopada 2022 r. małoletni M. D. zamieszkał z ojcem i stan ten trwa do nadal. M. D. pozostaje pod opieką ojca i jest na jego wyłącznym utrzymaniu. Jest to świadoma i niewymuszona decyzja małoletniego. W związku z faktem, że syn zamieszkuje wraz z ojcem, jest pod jego opieką oraz na jego utrzymaniu, uprawnionym w rozumieniu art. 4 ust.1 i 2 pkt 1 u.p.p.w.d. do świadczenia wychowawczego tzw. 500+ jest od 27 listopada 2022 r. jego ojciec. Brak jest przy tym podstaw aby wymieniony w uzasadnieniu decyzji wyrok rozwodowy stanowił wyłączną podstawy orzekania w przedmiocie uprawnienia do świadczenia wychowawczego, na co wielokrotnie wskazywano już w orzecznictwie sądów administracyjnych. Taką interpretację wzmacnia dodatkowo art. 22 u.p.p.w.d., w świetle którego ustawodawca przypisał istotne znaczenie dla przyznania przedmiotowego świadczenia faktowi rzeczywistego (faktycznego) wspólnego zamieszkiwania dziecka z osobą uprawnioną, przy czym dziecko to powinno znajdować się na jej utrzymaniu. Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. W świetle regulacji zawartej w tym przepisie warunkiem sine qua non w zakresie przyznania świadczenia wychowawczego rodzicowi dziecka jest to, aby dziecko wspólnie zamieszkiwało z tym rodzicem i pozostawało na jego utrzymaniu. Ze względu na wspomniany powyżej, wynikający z art. 4 ust. 1 ustawy cel świadczeń wychowawczych oraz treść art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji, należy dokonywać takiej wykładni ustawy, aby zapewnić praktycznie każdemu dziecku prawo do korzystania w pełnym zakresie z przewidzianych tą ustawą świadczeń, wypłacanych podmiotom do tego uprawnionym, jeżeli zgłoszą tylko w tym względzie stosowny wniosek. Reasumując, żaden przepis nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia wychowawczego od sądowego rozstrzygnięcia w przedmiocie sprawowania opieki nad dzieckiem, w sytuacji, gdy kwestia zamieszkiwania tego dziecka z jednym z rodziców jest bezsporna. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 - dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, czyli badają zaskarżone akty pod względem zgodności z prawem, w tym decyzje administracyjne. Z treści art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że sąd uchyla zaskarżone orzeczenie, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, gdy naruszenie prawa daje podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz gdy sąd stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Według zaś art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (niemającym tu zastosowania). Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych wyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że skarga jest zasadna, gdyż narusza ona przepisy prawa w stopniu skutkującym jej uchyleniem. Istota sporu w rozpoznawanej sprawie dotyczy tego, czy organ rozpatrujący wniosek ojca dziecka o przyznanie świadczenia wychowawczego prawidłowo odmówił przyznania świadczenia na zasadzie art. 22 zd. 1 u.p.p.w.d. Materialnoprawną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go orzeczenia organu I instancji stanowiły przepisy u.p.p.w.d., która określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia. Ustawodawca wskazał w art. 22 zd.1 u.p.p.w.d., że w przypadku zbiegu praw rodziców, opiekunów prawnych lub faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych lub faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jak dalej stanowi przepis (zdanie 2) - jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się. Nadto na mocy art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Wobec tego, w sytuacji, gdy drugiemu rodzicowi przyznane zostało wcześniej prawo do świadczenia wychowawczego na to samo dziecko i na ten sam okres, późniejsze w czasie orzekanie o prawie do świadczenia wychowawczego innemu rodzicowi, bezwzględnie wymaga skorygowania przyznanego wcześniej prawa do świadczenia wychowawczego drugiego rodzica. Powyższy obowiązek wynika z reguły zbiegu uprawnień, określonej przytoczonym wyżej art. 22 oraz z art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d.(por. wyrok NSA z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1401/20). Sąd zauważa, że Prezes ZUS w ogóle nie weryfikował twierdzeń skarżącego, w tym zawartych w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej, że dziecko jest pod jego faktyczną opieką i, że zamieszkuje razem z nim od 26 listopada 2022 r.. Nie ustalił w drodze dostępnych środków dowodowych tego, czy i który z rodziców sprawuje taką faktyczną opiekę na dzieckiem. Nie zwrócił się do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego u matki i ojca, w celu ustalenia tej okoliczności. Dowodu na tę okoliczność Prezes ZUS nie przeprowadził. Skoro nie przeprowadził dowodu na spełnienie przesłanki z art. 22 zd. 1 u.p.p.w.d., na który wprost powołał się w zaskarżonej decyzji i nie ustalił, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, to przedwczesnym było rozstrzygnięcie sprawy na zasadzie art. 22 zd. 1 u.p.p.w.d. Sąd zauważył, że Prezes ZUS powyższe ustalenia wywodził z wymienionego powyżej wyroku Sądu Okręgowego w K. sygn. akt [...] z dnia [...] r., w którym sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad ww. dzieckiem obojgu rodzicom ustalając jednocześnie, że miejscem zamieszkania dzieci będzie każdoczesne miejsce pobytu matki. W realiach tej sprawy orzeczenie sądu , nawet prawomocne, nie mogło stanowić dowodu tego, że dziecko pozostaje pod faktyczną opieką matki. Prezes ZUS twierdząc, że dziecko pozostaje pod faktyczną opieką ojca naruszył tym samym przepisy procesowe: art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Przepisy te stanowią, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) oraz że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). W konsekwencji także uzasadnienie decyzji Prezesa ZUS jest wadliwe i narusza art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem Sądu zastosowanie regulacji materialnoprawnej z art. 22 zd. 1 u.p.p.w.d. było co najmniej przedwczesne. Nie zostało poprzedzone wyczerpującym postępowaniem wyjaśniającym i prawidłową jego oceną, a twierdzenia organu odwoławczego nie znajdują oparcia w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym. W realiach kontrolowanej sprawy wyrok sądu rodzinnego nie mógł określać miejsca zamieszkiwania dziecka w sensie faktycznym skoro (wbrew temu orzeczeniu) miało ono faktycznie przebywać u skarżącego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy właściwy organ ustali i oceni jakie jest, zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., miejsce zamieszkania dziecka. Uwzględni i zweryfikuje już zebrane dowody. Prezes ZUS nie dostrzegł identycznych wadliwości tkwiących w utrzymanej w mocy decyzji organu I instancji. W konsekwencji obie te decyzje podlegały uchyleniu, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., o czym Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono w pkt 2 sentencji na podstawie art. 200, art. 205 p.p.s.s.. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964), zasądzając od Prezesa ZUS na rzecz skarżącego kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organów przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a., a także odniesienie się w treści podjętych rozstrzygnięć do wszystkich istotnych zarzutów i twierdzeń podnoszonych przez skarżącego. Wyżej powołane wyroki są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na internetowej stronie pod adresem: www.nsa.gov.pl.