II SA/Gl 311/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędzia WSA Renata Siudyka, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 lipca 2022 r. sprawy ze skargi J.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 17 stycznia 2022 r. nr SKO-PSŚ/41.5/4033/2021/18521/LZ w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia 23 listopada 2021 r. nr [...] Prezydent Miasta J. (dalej: "organ I instancji") decyzją z dnia 23 listopada 2021 r., nr [...], działając na podstawie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 6-9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej: "ustawa") oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej: "k.p.a."), ustalił, że zasiłek pielęgnacyjny w łącznej wysokości 3 021,76 zł wypłacony na rzecz J. J. (dalej: "skarżący") dla jego syna – M. J. (dalej: "syn"), za okres od dnia 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 września 2021 r., jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym (pkt 1) oraz orzekł obowiązek zwrotu kwoty 3 021,76 zł. na wskazane konto wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (pkt 2). Jednocześnie poinformował, że odsetki są naliczane do dnia wpłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i na dzień wydania decyzji wynoszą 119,53 zł. W uzasadnieniu podał, że decyzją organu z dnia 20 czerwca 2017 r., nr [...], przyznano skarżącemu dla syna zasiłek pielęgnacyjny na okres od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 31 maja 2020 r. Następnie, na podstawie decyzji z dnia 15 czerwca 2020 r., nr [...], w oparciu o art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (obecnie t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, dalej: "ustawa COVID"), przedłużono okres przyznania skarżącemu zasiłku pielęgnacyjnego na okres od dnia 1 czerwca 2020 r. do upływu 60-go dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności jego syna (poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności wydano do dnia 31 maja 2020 r.). W decyzji tej pouczono skarżącego o konieczności niezwłocznego powiadomienia w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dla syna, gdyż mogą zaistnieć przesłanki powodujące powstanie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Organ I instancji w dniu 13 października 2021 r., w wyniku wewnętrznej weryfikacji, powziął informację, że syn skarżącego uzyskał nowe orzeczenie o niepełnosprawności z dnia 28 lipca. 2020 r., dlatego z mocy prawa z tym dniem wygasła decyzja z dnia 15 czerwca 2020 r. (k. 31 akt administracyjnych). W związku z tym, że zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem niepodzielnym, to pobrane przez skarżącego świadczenia za okres od dnia 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 września 2021 r. w łącznej wysokości 3 021, 76 zł. zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do jego pobrania i podlega zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Pismem z dnia 16 listopada 2021 r., doręczonym organowi I instancji w dniu 18 listopada 2021 r., skarżący poinformował, że po uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna jego kopię "przesłał", poprzez "wrzucenie" w organie I instancji do urny na korespondencję. W odwołaniu z dnia 16 listopada 2021 r. skarżący podniósł, że jedynym środkiem komunikacji z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Społecznej w J. była urna, zatem po uzyskaniu nowego orzeczenia jego kopię tą drogą przekazał do organu I instancji (k. 98 akt administracyjnych). Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "SKO"), po rozpoznaniu odwołania, decyzją z dnia 17 stycznia 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/4033/2021/18522/LZ, działając na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz.U. 2018 r. poz. 570) i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 23 listopada 2021 r. W uzasadnieniu wskazało, że wobec zebranego w sprawie materiału dowodowego, skarżącemu za okres od dnia 1 sierpnia 2020 r. do dnia 30 września 2021 r. został nienależnie wypłacony zasiłek pielęgnacyjny, bowiem nie poinformował on o zmianie sytuacji rodzinnej. Zdaniem SKO, w toku niniejszego postępowania skarżący miał zapewniony w nim czynny udział i był prawidłowo pouczony o przysługujących mu prawach i obowiązkach. Pismem z dnia 4 lutego 2022 r. skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję, powielając argumentację zawartą w treści odwołania. Akcentował, iż w decyzji z dnia 15 czerwca 2020 r. przyznającej zasiłek pielęgnacyjny został pouczony, iż "w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dziecka należy niezwłocznie zgłosić ten fakt w tut. organie". Podał, że po uzyskaniu takiego dokumentu, zgłosił ten fakt przesyłając kopię orzeczenia, poprzez wrzucenie do urny na korespondencję, bowiem "nie było innej możliwości gdyż tut. MOPS był zabarykadowany a jedynie wystawiona urna na korespondencję była jedynym środkiem komunikacji" (cytat). W związku z tym, w ocenie skarżącego, nie zaistniały przesłanki nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, bowiem nie został pouczony o konieczności złożenia kolejnego wniosku o przyznanie tego świadczenia. W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz art. 3 § 1 w związku z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej: "p.p.s.a.") wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik postępowania. W przypadku stwierdzenia określonych naruszeń prawa sąd administracyjny uwzględniając skargę uchyla zaskarżony akt albo stwierdza jego nieważność lub wydanie z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 p.p.s.a.) bądź oddala skargę w razie jej nieuwzględnienia (art. 151 p.p.s.a.). Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga sprawy administracyjnej co do jej istoty a jedynie ocenia, czy postępowanie przed organami przeprowadzono prawidłowo, oraz czy wydany akt pozostaje w zgodzie z prawem. Co istotne, sąd administracyjny nie ocenia zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego słuszności bądź też celowości oraz nie rozpatruje sprawy, kierując się zasadami współżycia społecznego. Jednak stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Mając na uwadze tak zakreślone ramy kontroli zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Ocenie Sądu została poddana decyzja SKO z dnia z dnia 17 stycznia 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/4033/2021/18522/LZ, utrzymująca w mocy decyzję organu z dnia 23 listopada 2021 r., nr [...], w przedmiocie nienależnie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego dla syna. Stosownie do treści art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Wskazać jednak należy, że istota niniejszej sprawy nie odnosi się do wyżej powołanej podstawy materialnoprawnej zaskarżonej decyzji, lecz zagadnień procesowych mających wpływ na jej wynik. Na mocy art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy COVID, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy wskazać należy, że organ I instancji skorzystał z powyższej regulacji i przedłużył okres przyznania skarżącemu zasiłku pielęgnacyjnego dla syna i pouczył o niezwłocznym obowiązku przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności, po jego uzyskaniu. Jednakże nie pouczył o konieczności złożenia nowego wniosku. Nadmienić w tym miejscu należy skarżący podał, iż przekazał kopię nowego orzeczenia do urny (por. treść odwołania i skargi). W ocenie Sądu kwestia udostępnienia urny na korespondencję budzi uzasadnione wątpliwości i nie została należycie wyjaśniona wobec twierdzeń skarżącego. Nie była również przedmiotem rozważań organów orzekających. Nadto, obowiązkiem organu było wyjaśnienie, w jaki sposób ewidencjowano korespondencję składaną do urny, czy ewidencja korespondencji dokonywana była codziennie, czy istnieje dokumentacja potwierdzająca wpływ wniosków i za jaki okres. Dodatkowo zabrakło wyjaśnień skarżącego, w jakim dokładnym lub przybliżonym terminie złożył dokument (por. nieprawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 22 czerwca 2022 r. sygn. akt II SA/Gl 56/22; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 czerwca 2021 r. sygn. akt III SA/Po 174/21). Wprowadzenie ograniczeń w wykonywaniu przez organy administracji publicznej zadań, w tym również dotyczących wyłączenia bezpośredniej obsługi petentów, nie może być w sposób dowolny interpretowane. Nie ulega wątpliwości, że urna wrzutowa może być udostępniona w miejsce biura podawczego. Jednak, skoro organ zorganizował tak szczególny sposób wnoszenia podań, to miał obowiązek umożliwić realizację (związanych z wnoszeniem tą drogą podań, pism, wniosków i innych dokumentów) uprawnień stron lub przynajmniej udostępnić informację, na temat ograniczeń związanych z oferowanym sposobem przyjmowania dokumentów, względnie sposobu uzyskania potwierdzenia ich wnoszenia. W niniejszej sprawie nie zostało wyjaśnione, czy skarżącemu udostępniono takie informacje, a w rezultacie, czy zapewniono mu realizację prawa do uzyskania potwierdzenia wniesienia w konkretnej dacie pisma, czy też jak to sam skarżący określa "wrzucenia" kserokopii nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna. Nadto, jeśli organ umożliwił stronom składanie pism poprzez pozostawienie ich w urnie wrzutowej, to działająca w dobrej wierze strona, w przypadku braku otrzymania odmiennych informacji czy pouczeń ma prawo oczekiwać, że korzystając z takiej formy złożenia pisma, czyni to w sposób skuteczny, stąd też organ nie może podnosić, że złożenie pisma w taki sposób nie czyni zadość obowiązującym przepisom prawa, bowiem takie zachowanie pozostaje w kolizji z zasadą budzenia zaufania obywateli do władzy publicznej oraz zasady informowania, sformułowanych odpowiednio w art. 8 i 9 k.p.a. Bezspornym jest, że organ I instancji w decyzji z dnia 15 czerwca 2020 r. pouczył skarżącego o konieczności przedłożenia nowego orzeczenia o niepełnosprawności, a nie o złożeniu nowego wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. Wedle twierdzeń skarżącego, dokonał on czynności przedłożenia takiego orzeczenia w kserokopii zaraz po jego uzyskaniu. Tymczasem, w aktach administracyjnych brak jest nowego orzeczeniu o niepełnosprawności syna skarżącego oraz nie została wyjaśniona data jego złożenia w sposób umożliwiający jednoznaczne wskazanie, że w ogóle nastąpiło jego doręczenie do organu I instancji w formie kserokopii. Zatem wydanie zaskarżonej decyzji było przedwczesne, bowiem SKO, jako organ odwoławczy powinno szczegółowo ustosunkować się do twierdzeń skarżącego zawartych w odwołaniu, zwłaszcza w zakresie, w jakim okresie czasu w siedzibie organu I instancji wystawiono urny, oraz kiedy dokonywano prezentaty wpływu złożonych do tych urn pism i dokumentów. Powyższe okoliczności rozważyć należy przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, w kontekście jej szczególnego stanu faktycznego oraz braku wyczerpującego jego ustalenia, a także uzasadnienia poczynionych w oparciu o niego rozważań w odniesieniu do mających zastosowanie przepisów prawa materialnego. W tym stanie rzeczy, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego wyroku. Wszystkie powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych znajdują się w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl