II SA/Gl 364/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 25 stycznia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3631/2022/22049 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 7 grudnia 2022 r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 25 stycznia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/3631/2022/22049, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania P.K. (dalej – Skarżący, Wnioskodawca), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. (dalej – organ I instancji) z dnia 7 grudnia 2022 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia 7 grudnia 2022 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącego, odmówił przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem J.K. W jej uzasadnieniu wskazano, że Skarżący nie spełnia warunku, o których mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Mianowicie uznano, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała przed ukończeniem przez nią 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia. W odwołaniu z dnia 16 grudnia 2023 r. Wnioskodawca zanegowała decyzję organu I instancji. Podniósł w nim – powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego - że uzależnianie świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki jest niezgodne z Konstytucją RP. W dalszej części odwołania przedstawił przebieg choroby ojca podkreślając, że jej nasilenie nastąpiło w 2013 r. Wtedy też zaopiekowała się nim jego była żona, a matka Skarżącego. Od października 2021 r. – jak stwierdził Wnioskodawca – jego ojciec przebywa w hospicjum domowym, a stan zdrowia jego matki nie pozwala jej na sprawowanie dalszej opieki nad byłym mężem. Z tego też powodu zmuszony był przejąć te obowiązki, w związku z czym od września 2022 r. pozostaje bez pracy i środków do życia. Podniósł także, że jego ojcu przyznano usługi opiekuńcze w wymiarze 7 dni w tygodniu po 6 godzin dziennie, których koszt miesięczny wynosi 4.700 zł Kolegium decyzją z dnia 25 stycznia 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie organ odwoławczy wyraził pogląd – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a tym samym nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia. Następnie Kolegium wyraziło pogląd, że obecnie pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia, a koniecznością opieki nad ojcem nie występuje związek przyczynowy. Umotywowano to tym, że osoba niepełnosprawna na wniosek jej opiekuna prawnego (byłej żony) otrzymała na okres od 1 listopada 2022 r. do 28 lutego 2023 r. bezpłatne usługi opiekuńcze, które są świadczone 7 dni w tygodniu i wymiarze 6 godzin dziennie. Zaznaczono przy tym, że obejmują one m.in. przygotowanie i podanie posiłków, pomoc przy spożywaniu posiłków, pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, pomoc przy zmianie pampersa, załatwianie spraw urzędowych, zamawianie wizyt lekarskich, realizacja recept. W tej sytuacji, według organu odwoławczego, w czasie realizacji usług opiekuńczych Wnioskodawca może podjąć zatrudnienie przynajmniej na pół etatu. W konsekwencji Kolegium zdecydowało o utrzymaniu w mocy rozstrzygnięcia pierwszoinstancyjnego. W skardze z dnia 11 lutego 2023 r., złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Wnioskodawca zanegowała decyzję Kolegium i wniósł o jej uchylenie i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Oświadczył, że jego ojciec otrzymał usługi pielęgnacyjne, których koszt miesięczny wynosi 4.700 zł, a od stycznia 2023 r. wzrósł do 5.500 zł. Natomiast wysokość świadczenia pielęgnacyjnego to kwota 2.458 zł. Zatem, w jego opinii, pozytywne rozpatrzenie jego wniosku byłoby korzystniejsze z punktu widzenia wysokości kosztów sprawowanej opieki nad jego ojcem. Zaznaczył bowiem, że w przypadku pozytywnego ustosunkowania się do jego wniosku brak byłoby uzasadnienia dla dalszego korzystania przez jego ojca z usług opiekuńczych. Podkreślił jednocześnie, że od ubiegłego roku osobiście i w sposób stały opiekuje się swym niepełnosprawnym ojcem. W końcowej części skargi ponownie zauważył, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest przepisem niekonstytucyjnym. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W niniejszej sprawie Kolegium odmówiło Skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia uznając, że skoro jego ojciec korzysta z usług opiekuńczych, które są świadczone przez 7 dni w tygodniu w wymiarze 6 godzin dziennie, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby podjął on zatrudnie przynajmniej w niepełnym wymiarze czasu pracy. W konsekwencji stwierdzono, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Wypada w tym miejscu wskazać, iż samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Na tej samej zasadzie należy przyjąć, że orzeczenie to automatycznie nie oznacza istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. W tym kontekście w ramach oceny zasadności wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotnego znaczenia nabiera zbadanie zakresu opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, przy jednoczesnym zastrzeżeniu, że w ramach tego badania organ nie powinien dokonywać oceny zasadności wydania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ani formułować dodatkowych wymagań jakie spełniać ma niepełnosprawny (np. wymogu aby był osobą leżącą). W kontekście przywołanego powyżej wymogu zbadania zakresu sprawowanej opieki wskazać należy, że w przepisach u.ś.r. nie zdefiniowano wprost na czym jej sprawowanie miałoby polegać. Niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść można, że opieka taka, aby uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, musi być stała lub długoterminowa. Sprawowana opieka ma być stała w sensie trwałości, zaś długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, której zakres jest wyznaczony niepełnosprawnością danej osoby niepełnosprawnej. Jednocześnie nie musi to być opieka całodobowa. Nie może też budzić wątpliwości, że zakres opieki wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby, która tej opieki wymaga, a także jej potrzebami, wynikającymi z posiadanych przez nią konkretnych schorzeń, co jednak, jak już wcześniej wskazano, nie może prowadzić do podważania przez organ, rozpatrujący wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, treści orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie można zatem oprzeć odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na stwierdzeniu, że niepełnosprawny nie wymaga opieki, na której konieczność sprawowania wskazał organ wydający orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy przyjąć należy, że ojciec Skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, która wymaga stałej opieki osoby drugiej (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. nr [...]). Od 2010 r. nie pozostaje w związku małżeńskim (wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] r. sygn. akt [...]), jednak jego była żona jest jego opiekunem prawnym. Ostatnią okoliczność wywieść można z decyzji Prezydenta Miasta G. z września 2022 r. nr [...], która została załączona do odwołania. Decyzja ta dowodzi również, że osoba niepełnosprawna w okresie od 1 listopada 2022 r. do 28 lutego 2023 r. korzystała bezpłatnie ze specjalistycznych usług opiekuńczych świadczonych codziennie w wymiarze 6 godzin dziennie. Ich spektrum jest bardzo szerokie, gdyż obejmuje: robienie zakupów, przygotowywanie posiłków i pomoc przy ich spożyciu, utrzymanie higieny osobistej podopiecznego, a także czystości i porządku pomieszczeń przez niego zajmowanych, załatwianie spraw urzędowych, zamawianie wizyt lekarskich, składanie wniosków o dodatek mieszkaniowy itp. Powyższe wskazuje, że ojciec Skarżącego w okresie od 1 listopada 2022 r. do 28 lutego 2023 r. miał zapewnioną właściwą opiekę przez 6 godzin dziennie w ramach specjalistycznych usług opiekuńczych. Tymczasem przeprowadzony wywiad środowiskowy, który miał miejsce w dniu 4 listopada 2022 r., a więc czasie, gdy owe usługi były świadczone, nie wspomina o tym fakcie, a pracownik socjalny stwierdza, że Wnioskodawca sprawuje stałą i długotrwałą opiekę nad swym ojcem. Nadmienić również należy, że decyzję o przyznaniu specjalistycznych usług opiekuńczych ojcu Skarżącego wydał ten sam organ, który później odmówił Wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i w której również nie wspomniał o objęciu ojca Skarżącego wspomnianymi usługami. Trzeba zwrócić uwagę, że ustalenia poczynione w obu postępowaniach niejako wykluczają się nawzajem. Otóż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Z kolei specjalistyczne usługi opiekuńcze w myśl art. 50 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm.) przyznawane są osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona, a także osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina, a także wspólnie niezamieszkujący małżonek, wstępni, zstępni nie mogą takiej pomocy zapewnić. Ponadto nie wyjaśniono udziału w opiece byłej żony ojca Skarżącego. Wnioskodawca twierdzi, że w całości przejął te obowiązki z uwagi na to, że jego matka nie czuje się na siłach, aby obecnie sprawować opiekę nad byłym mężem. Jednak organy zaniechały przeprowadzenia jakichkolwiek dowodów, które pozwoliłyby na weryfikację tego twierdzenia (np. ustalenia, czy zamieszkuje ona w lokalu zajmowanym przez ojca Skarżącego, a także, czy uczestniczy w sprawowaniu opieki nad ojcem, a jeżeli tak, to w jakim zakresie). Tytułem wyjaśnienia wskazać należy, że w niniejszym przypadku obowiązek alimentacyjny byłej żony nie wyprzedza obowiązku Skarżącego. Otóż wprawdzie zgodnie z art. 130 k.r.i.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka, jednak trzeba pamiętać, że w myśl art. 60 § 2 k.r.i.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania małżonkowi rozwiedzionemu wygasa w razie zawarcia przez tego małżonka nowego małżeństwa. Jednakże gdy zobowiązanym jest małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, obowiązek ten wygasa także z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu, chyba że ze względu na wyjątkowe okoliczności sąd, na żądanie uprawnionego, przedłuży wymieniony termin pięcioletni. Mając to na uwadze przyjąć należy, że Kolegium przedwcześnie przyjęło, że nie istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez Skarżącego zatrudnienia, a opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Koniecznym jest bowiem jednoznaczne ustalenie, czy stałą i długotrwała opiekę sprawuje Skarżący, czy tylko wspomaga w tym zakresie swoją matkę, a byłą żonę jego ojca, a także czy niepełnosprawny korzysta ze specjalistycznych usług opiekuńczych. W ostatniej ze wskazanych kwestii sprawdzenia wymaga także, czy istnieje ciągłość w świadczeniu tych usług, czy też decyzja załączona do odwołania była jednorazowa. W zaistniałej sytuacji, należało uznać, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tego też względu w ramach ponownie prowadzonego postępowania – w myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) - organ I instancji uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu i uzupełni postępowanie dowodowe we wskazanym tam zakresie. Dodatkowo w przypadku stwierdzenia, że wyłączną opiekę nad ojcem sprawuje Wnioskodawca organ I instancji dokona niebudzących wątpliwości ustaleń stanu faktycznego związanych z zakresem sprawowanej przez niego opieki, uwzględniając schorzenia niepełnosprawnej osoby. Organ ustali dobowy wymiar czasu sprawowanej opieki, częstotliwość działań podejmowanych przez Skarżącego w ramach sprawowanej opieki z zaznaczeniem tych czynności, których niepełnosprawna osoba nie byłaby w stanie dokonać samodzielnie bez pomocy Skarżącego lub których dokonanie byłoby znacznie dla niej utrudnione. Następnie organ dokona ponownej oceny wniosku Skarżącego i całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, badając czy stan faktyczny sprawy pozwala na przyznanie mu wnioskowanego świadczenia, wypowiadając się również w kwestii istnienia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem) z zatrudnienia. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ Skarżący, zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych i działająca osobiście, nie wykazał aby w związku ze sprawą poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).