II SA/Gl 433/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędzia WSA Renata Siudyka, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi F. G. (G.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] r., nr [...], Prezydent Miasta C. decyzją z dnia [...] nr [...] - ustalił wysokość świadczeń nienależnie pobranych w formie świadczenia wychowawczego wypłaconego za okres od 1 kwietnia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. w kwocie 2.500zł. (500zł. x 5 miesięcy) przyznane na E.G., - zobowiązał F. G. do zwrotu należności głównej w łącznej wysokości 2.500zł. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty na rachunek wskazany przez organ. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przywołał przepisy prawa i wskazał, że świadczenie wychowawcze zostało wypłacone stronie mimo braku prawa do tego świadczenia. Podniesiono, że wyrokiem Sądu Okręgowego w K. [...] z dnia [...] sygn. akt: [...] władzę rodzicielską nad córką strony powierzono matce dziecka ograniczając pozwanemu F. G. władzę rodzicielską do współdecydowania o istotnych sprawach małoletniej. Wyrok stał się prawomocny z dniem 17 marca 2020 r. W związku powyższym świadczenia wypłacone stronie w okresie od 1 kwietnia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. uznano, za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązano stronę do ich zwrotu łącznie z ustawowymi odsetkami. Od powyższej decyzji w ustawowym terminie odwołanie wniósł jej adresat wyrażając swoje niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia. W odwołaniu wskazał, że matka dziecka wyjaśniła, że pieniądze były przekazywane do jej rąk i wydatkowane na dziecko. Strona wskazała, że zamieszkiwała wspólnie z córką i z matką dziecka uczestnicząc w wychowywaniu córki. Stan taki trwał do sierpnia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach zaskarżoną obecnie decyzją utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Wskazało, że zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie to przysługuje: - matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art, 5 ust. 2a. albo - opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo - opiekunowi prawnemu dziecka, albo - dyrektorowi domu pomocy społecznej. Zgodnie zaś z art. 25 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależne świadczenie (ust. 2) uważa się: - świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie, - świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; - świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał świadczenie; - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Jak wskazało Kolegium decyzją z dnia [...] organ I instancji przyznał stronie prawo do świadczenia wychowawczego na córkę strony na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. w wysokości 500zł. Decyzją Nr [...] z dnia [...] uchylono stronie prawo do świadczenia wychowawczego na rzecz dziecka od 1 września 2020r. Z akt sprawy wynika, że na mocy wyroku Sądu Okręgowego w K. [...] z dnia [...] sygn akt: [...] władzę rodzicielską pod małoletnią córką powierzono matce dziecka ograniczając stronie władzę rodzicielską do współdecydowania o istotnych sprawach małoletniej. Sąd nie orzekł o kontaktach strony z małoletnią córką. Kosztami utrzymała małoletniego dziecka stron obciążono ojca i matkę małoletniej córki a adresata decyzji zobowiązano do łożenia na rzecz dziecka alimentów w kwocie po 1000 zł. miesięcznie poczynając od prawomocności wyroku. W ocenie Kolegium fakt zamieszkiwania strony z córką i byłą żoną nie ma znaczenia w rozpatrywanej sprawie, bowiem niedopuszczalne jest pobieranie świadczenia wychowawczego przez rodzica, któremu prawomocnym wyrokiem sądu władza rodzicielska została ograniczona. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożył jej adresat. Podniósł, że w okresie za który zobowiązano go do zwrotu świadczenia zamieszkiwał z byłą żoną i małoletnią córką. Otrzymywane środki były przeznaczane na potrzeby dziecka. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407). Zgodnie z art. 25 ust. 1 tego aktu osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Jak natomiast stanowi art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy - za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W rozpoznawanej sprawie organy uznały, że skarżący nienależnie pobrał świadczenie wychowawcze na dziecko we wskazanym okresie, gdyż na mocy orzeczenia sądu powszechnego opieka nad córką została przyznana matce dziecka. Mając na względzie powyższe zwrócić należy uwagę, że wydanie decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek, wymienionych w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Ustawodawca rozstrzygnął w tym przepisie, że chodzi o świadczenia "nienależnie pobrane", które nie są tożsame ze "świadczeniami nienależnymi". W orzecznictwie przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. (por.m.in. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 278/19, oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt. II SA/Ol 436/19). Powyższa koncepcja stanowi mechanizm łagodzący skutki, które może wywoływać rygorystyczne stosowanie art. 25 ust. 1 ustawy w sytuacjach, gdy na skutek okoliczności niezawinionych przez adresatów decyzji doszło do naruszenia prawa, ale cel regulacji został osiągnięty. Jest nim (art. 4 ust. 1 ustawy) "częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych". Świadczenie to przysługuje zaś przede wszystkim (art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy) "matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a". W ocenie składu powyższe rozwiązanie powinno znaleźć zastosowanie w obecnie rozpatrywanej sprawie. Przemawia za tym zebrany przez organy administracji materiał dowodowy. W okresie, którego dotyczy nałożony obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia skarżący zamieszkiwał wraz ze swoją byłą żoną oraz córką. Bezsporne jest również, że świadczenie wychowawcze było przekazywane przez skarżącego byłej żonie, na potrzeby wspólnej małoletniej córki. Okoliczności te są bezsporne i wykazane zostały jednoznacznie przez organy administracji. Całe kwoty przekazywanego zasiłku były przekazywane zaś na realizację celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy. W ocenie składu orzekającego brak w sprawie racjonalnych przesłanek (a racjonalność ustawodawcy w tym zakresie należy zakładać) by obciążać skarżącego obowiązkiem zwrotu przekazanego na potrzeby córki świadczenia. Co więcej, powodowało by to sytuację, gdy kosztami wypłaty zasiłku wychowawczego we wskazanym okresie zostałby faktycznie obciążony skarżący. Mając na względzie powyższe rozważania Sąd uznał, że w sprawie organy dokonały błędnej interpretacji art. 25 ust. 1 ustawy, bez uwzględnienia celu regulacji, o którym mowa w art. 4 ust. 1 tego aktu. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w wyroku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Rozpoznając ponownie sprawę organ zastosuje się do wskazań co dalszego postępowania, które wprost wynikają z powyższych rozważań Sądu.