II SA/Gl 449/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Asesor WSA Aneta Majowska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 września 2024 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 26 lutego 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/175/2024/1083 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Po rozpatrzeniu wniosku J. K. Prezydent Miasta R. decyzją z dnia 2 stycznia 2024 r. nr [...] odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojczymem. W uzasadnieniu wskazano, że brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojczymem, gdyż ostatnie zatrudnienie strony miało miejsce w 1998 r. Ponadto wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli o jego przyznanie występuje osoba inna niż matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka lub osoba spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. W przedmiotowej sprawie wnioskodawczyni jest pasierbicą osoby wymagającej opieki (brak pokrewieństwa w linii prostej), dlatego świadczenie pielęgnacyjne w jej nie przysługuje. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Podniosła, że fakt, iż pozostawanie pasierbicą nie powinien stanowić przeszkody do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli faktycznie pełni nad ojczymem codzienną i całodobową opiekę. Okoliczność, że ojczym posiada również syna nie powinna stanowić w przedmiotowym stanie faktycznym negatywnej przesłanki do otrzymania przedmiotowego świadczenia. Syn ojczyma z uwagi na wykonywany zawód kierowcy na trasach międzynarodowych nie jest w stanie faktycznie podjąć się nad nim opieki. Ojczym wymaga całodobowej opieki, co potwierdza orzeczony w stosunku do niego znaczny stopień niepełnosprawności. Zarzucana stronie okoliczność braku stosownych okresów składkowych jest dla niej krzywdząca, ponieważ faktycznie pracowała do 1998 r., jednakże w 2000 r. urodziła syna i zmuszona była w pierwszych latach jego życia podjąć się opieki nad nim. W tym czasie opiekowała się również dwójką małoletnich córek. Z kolei w 2008 r. zmuszona była opiekować się swoją chorą mamą (nowotwór glejak), po śmierci mamy wyłączna opieka nad babcią przed jej śmiercią w wieku 95 lat spoczywała na niej. Nie miała więc faktycznej możliwości podjęcia zatrudnienia po 1998 r. Obecnie strona opiekuje się swoim ojczymem zasadniczo w pełnym zakresie, przez tą opiekę nie jest w stanie pogodzić opieki i ewentualnego zatrudnienia. Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy. Podkreśliło, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., zwanej dalej "ustawą", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje; 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami; konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Kolegium podniosło, że problem materialnoprawny występujący w sprawie, dotyczący związania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym, został przesądzony w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13. Wskazano w niej, że z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika wprost, że świadczenie przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami k.r.io. ciąży obowiązek alimentacyjny. Krąg osób obciążonych tym obowiązkiem został w uchwale wyraźnie wymieniony - z podaniem kolejnych przepisów k.r.i.o. Nie nastąpiło to w sposób przykładowy, w związku z czym chodzi o zamknięty zbiór tych osób. W zbiorze tym nie wymieniono pasierba, pasierbicy, macochy i ojczyma, ani też nie przywołano art. 144 k.r.io. Ponieważ kwestia obowiązku alimentacyjnego była istotą tej uchwały, to nie można przyjąć, że przynależność osób z art. 144 została przeoczona. Tym samym według uchwały na osobach tych nie ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu art. 17 ust. 1 (obecnie pkt 4) k.r.io. Zostało to potwierdzone również w wyroku NSA z 15 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 786/17. Trafnie w wyroku o sygn. I OSK 786/17 wykazano różnicę między obowiązkiem alimentacyjnym, który ciąży na danej osobie zgodnie z przepisami k.r.io., a wynikającym z art. 144 k.r.i.o. roszczeniem o świadczenia alimentacyjne, do których przepisy o obowiązku alimentacyjnym stosuje się jedynie odpowiednio. O ile z przepisów wynika więc bezpośrednio na kim ciąży obowiązek alimentacyjny, to obciążenie zobowiązaniem alimentacyjnym z art. 144 k.r.io. zależy od orzeczenia sądu powszechnego. W pierwszym wypadku sąd jedynie określa zakres obowiązku alimentacyjnego wynikającego z przepisów prawa, a w drugim - ustala zarówno sam obowiązek, jak i jego zakres. Tak więc do czasu wydania orzeczenia sądowego nie można mówić o obciążeniu obowiązkiem alimentacyjnym z mocy art. 144 § 2 k.r.io. Nie zachodzi zatem przesłanka z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż skarżącej nie obciąża obowiązek alimentacyjny zgodnie z przepisami k.r.i.o. - i to niezależnie, czy ewentualne roszczenie jej ojczyma będzie zgłoszone. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Domagając się przyznania żądanego świadczenia, ewentualnie uchylenia rozstrzygnięcia organu II instancji stwierdziła, że decyzja jest dla niej krzywdząca i ją dyskryminuje. Podkreśliła, że pomiędzy nią a ojczymem istnieje stosunek alimentacyjny zbliżony, lub nawet identyczny jak ma to miejsce w przypadku relacji dziecko - ojciec. Podjęła się opieki nad ojczymem z uwagi na jakiego niekwestionowany stan zdrowia oraz potrzebę opieki. Jest zasadniczo i faktycznie jedyną osobą którą powyższa opiekę sprawować może. Tu powołała się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 14 marca 2019 r., II SA/Bk 620/18. W jej ocenie w orzeczeniu tym, wydanym w zbliżonym stanie faktycznym, uznano, że również pasierbowi można przyznać świadczenie pielęgnacyjne. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej, a stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2022 r., poz. 2492) kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323 – dalej "u.ś.r.") w brzmieniu obowiązującym w chwili wydawania rozstrzygnięć przez organy administracji "świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji". W każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia, a więc, czy istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia zatrudnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej. Pod pojęciem "sprawowania opieki", użytym w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej. Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Warunku "stałej" opieki, nie można bowiem rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki. W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania. Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym. Jednakże przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy należy uznać, że rozstrzygnięcia organów administracji są prawidłowe, przynajmniej z kilku powodów. Pierwsza kwestia, to możliwość przyznania skarżącej, jako pasierbicy, świadczenia pielęgnacyjnego. Zakładając, że świadczenie to w ogóle może być przyznawane w innych przypadkach niż dla osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi dziećmi, to mogłoby to nastąpić na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy pod warunkiem, że na skarżącej ciążyłby obowiązek alimentacyjny wobec ojczyma. Zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego taki obowiązek obciąża (z mocy prawa) krewnych, czyli wstępnych, zstępnych, rodzeństwo i małżonków. W przypadku relacji ojczym-pasierb taki obowiązek może powstać jedynie w szczególnych przypadkach (art. 144 § 1 i 2 k.r.i.o.). Inaczej mówiąc obowiązek alimentacyjny pomiędzy ojczymem i pasierbicą zasadniczo nie występuje, może tylko (w szczególnych przypadkach) zostać ustanowiony. Nie można zatem mówić, że skarżąca jest zobowiązana alimentacyjnie wobec ojczyma, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach alimentacyjnych. Drugi argument przemawiający za prawidłowością rozstrzygnięć organów w sprawie to fakt, że jej ojczym posiada biologicznego syna, który bez wątpienia zobowiązany alimentacyjnie wobec ojca jest. Nie ma tu znaczenia fakt wykonywania przez syna ojczyma skarżącej pracy. Jako zobowiązany alimentacyjnie winien łożyć na utrzymanie ojca choćby poprzez sfinansowanie odpowiedniej opieki. Trzeci argument, zaakcentowany przez organ I instancji dotyczy braku bezpośredniego związku pomiędzy opieką nad ojczymem a niemożnością podjęcia zatrudnienia przez skarżącą zatrudnienia. Nie może umknąć, że skarżąca od 1998 r. jest nieczynna zawodowo. Okoliczność wychowywania w tym okresie dzieci, pomoc innym członkom rodziny nie ma tu znaczenia. Skarżąca przez 26 lat nie pracuje będąc osobą pełnosprawną. Biorąc pod uwagę zasady doświadczenia życiowego trudno przypuszczać, że okoliczność opiekowania się ojczymem uniemożliwia jej podjęcie pracy, po 26 latach bezczynności zawodowej. Biorąc powyższe pod uwagę, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.