II SA/Gl 527/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk (spr.),, Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Protokolant starszy referent Barbara Urban, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi P. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] r. nr [...]. Prezydent Miasta C. decyzją z dnia [...] r. nr [...] ustalił P. Z. (dalej zwanej skarżącą) wysokość świadczeń nienależnie pobranych z decyzji nr [...] z dnia [...] r. w formie świadczenia wychowawczego wypłaconego za okres od 1 kwietnia 2018 r. do 31 lipca 2018 r. w kwocie 2 000 zł przyznanego na drugie dziecko - córkę skarżącej. W punkcie drugim tej decyzji organ zobowiązał skarżącą do zwrotu należności głównej w łącznej wysokości 2 000 zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty, na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji wskazał m.in., że skarżąca w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 31 lipca 2018 r. nie spełnia warunków do przyznania świadczenia wychowawczego na kolejne dziecko w rodzinie, gdyż strona w tym okresie była samotnie wychowującym rodzicem i jednocześnie w tym okresie nie zostało ustalone na rzecz dziecka od jego rodzica świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd. Organ wskazał ponadto, że od ojca dziecka zasądzono alimenty dopiero od dnia 1 sierpnia 2018 r. Z powyższą decyzją skarżąca nie zgodziła i wniosła od niej odwołanie wyrażając niezadowolenie z rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Według skarżącej w odniesieniu do świadczenia wychowawczego na drugie dziecko brak jest dodatkowych wymogów, na które powołuje się organ I instancji Zaskarżoną decyzją z dnia [...] roku nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. po rozpatrzeniu odwołania skarżącej od wskazanej na wstępie decyzji organu I instancji działając m.in. na podstawie art 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 z późn. zm.) orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania administracyjnego, a także ustalony w oparciu o akta sprawy stan faktyczny. Kolegium stwierdziło m.in. że organ pierwszej instancji decyzją nr [...] z dnia [...] r. przyznał skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko w kwocie 500 zł. miesięcznie na okres od 04 października 2017 r. do 30 września 2018 r. z kwotą świadczenia za miesiąc październik 2017 r. wynoszącą 451,70 zł. Następnie Kolegium przytoczyło przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci stanowiące podstawę materialnoprawną decyzji, w tym art. 8 ust. 2, zgodnie z którym świadczenie wychowawcze na dane dziecko nie przysługuje, jeżeli osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz tego dziecka od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, chyba że: 1) drugie z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany; 3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone; 4) sąd zobowiązał jedno z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka; 5) dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach. Kolegium wskazało przy tym, że zgodnie z art. 2 pkt 13 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci ilekroć w ustawie jest mowa o osobie samotnie wychowującej dziecko oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Według Kolegium niezależnie od tego, czy wniosek złożony przez stronę dotyczy pierwszego, czy też kolejnego dziecka w rodzinie, to osoba samotnie wychowującą dziecko, aby uzyskać prawo do świadczenia wychowawczego musi przedłożyć tytuł wykonawczy pochodzący lub zatwierdzony przez sąd ustalający świadczenie alimentacyjne na dane dziecko, chyba że powodem nieustalenia świadczenia alimentacyjnego są okoliczności wprost wskazane w art. 8 ust. 2 u.p.p.w.d. w punktach od 1 – 5. W oparciu o akta sprawy organ odwoławczy wskazał, że skarżąca w dniu 21 sierpnia 2018 r. złożyła w organie pierwszej instancji oświadczenie, że z partnerem nie wychowuje dziecka od 1 kwietnia 2018 r., a dopiero w dniu 1 sierpnia 2018 r. zawarta została ugoda sądowa, na mocy której ojciec dziecka zobowiązał się łożyć alimenty w kwocie 350 zł. na syna i 300 zł. na córkę poczynając od dnia 1 sierpnia 2018 r. W konsekwencji Kolegium stwierdziło, że sprawie zachodzi przesłanka nienależnie pobranych świadczeń określona w przepisie art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, gdyż świadczenia wychowawcze na kolejne dziecko za okres od 1 kwietnia 2018 r. do 31 lipca 2018 r. zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia tj. z uwagi na brak we wskazanym okresie zasądzonych alimentów od ojca dziecka na rzecz córki, będącej drugim dzieckiem. W konsekwencji Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż świadczenia wychowawcze pobrane przez skarżącą w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 31 lipca 2018 r. na córkę skarżącej, będącą jej drugim dzieckiem, są nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi. Skarżąca nie zgodziła się z powyższym rozstrzygnięciem Kolegium i wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na tę decyzję. Skarżąca podkreśliła, że w odniesieniu do drugiego i kolejnego dziecka wychowywanego przez obojga rodziców brak jest dodatkowych wymogów do przyznania świadczenia wychowawczego. Natomiast w odniesieniu do osoby samotnie wychowującej drugie dziecko stawiany jest wymóg zasądzenia na rzecz tego dziecka alimentów od drugiego z rodziców, co zdaniem skarżącej stanowi dyskryminację. Skarżąca podkreśliła przy tym, że pozew o alimenty wniosła w dniu 17 maja 2018 r. ale dopiero w dniu 1 sierpnia 2018 r. przed sądem została zawarta ugoda w tej sprawie. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej o jej oddalenie i podtrzymało argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2018 r., poz. 1302, z późn. zm. ) dalej w skrócie "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt.1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Kolegium oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. W rozpoznawanej sprawie Kolegium, zaskarżoną decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji ustalającą skarżącej wysokość nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na drugie dziecko oraz zobowiązującą skarżącą do zwrotu należności pobranych z tytułu tego świadczenia. W tym miejscu należy wskazać, że stan faktyczny sprawy został przedstawiony przy omawianiu przebiegu postępowania administracyjnego, zatem brak jest uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadnienia. Podstawę materialnoprawną kontrolowanego rozstrzygnięcia Kolegium stanowią przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie: t.j. Dz.U. z 2018, poz 2134 z późn. zm.), dalej w skrócie: u.p.p.w.d. Celem tej regulacji jest udzielenie przez Państwo rodzicom (opiekunom) dzieci pomocy w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Należy odnotować, że z dniem 1 lipca 2019 r. przepisy tej ustawy uległy istotnym zmianom wprowadzonym ustawą z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 roku, poz.924), polegającym m.in. na rezygnacji z wymogu spełnienia kryterium dochodowego w przypadku przyznania świadczenia wychowawczego na pierwszej dziecko. Zgodnie jednak z art. 6 ust 1 pkt. 1 ustawy zmieniającej w sprawach o świadczenia wychowawcze za okres od dnia 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w dotychczasowym brzmieniu. Sąd dokonując kontroli zaskarżonej decyzji jako podstawę materialnoprawną tej kontroli przyjął przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w brzmieniu sprzed nowelizacji. Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do sposobu rozumienia art. 8 ust. 2 u.p.p.w.d. Kwestią sporną jest to, czy przepis ten dotyczy wyłącznie pierwszego dziecka, w odniesieniu do którego w dotychczasowym stanie prawnym świadczenie wychowawcze przysługiwało po spełnieniu kryterium dochodowego. Zgodnie z art. 8 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze na dane dziecko nie przysługuje, jeżeli osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz tego dziecka od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, chyba że wystąpi jeden z pięciu wyjątków określonych w tym przepisie. W ocenie Sądu organy obu instancji błędnie przyjęły, że art. 8 ust. 2 u.p.p.w.d. znajduje zastosowanie w odniesieniu do świadczenia wychowawczego dotyczącego drugiego i kolejnego dziecka. Świadczenie wychowawcze przysługuje bowiem na każde drugie i kolejne dziecko - bez kryterium dochodowego i dodatkowych warunków (wniosek a contrario art. 5 ust. 3 u.p.p.w.d.). Przyznanie świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko nie jest uwarunkowane okolicznościami związanymi z dochodem rodziny. Jak zauważono w literaturze (Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz pod redakcją Jolanty Blicharz, Jadwigi Glumińskiej-Pawlic i Lidii Zacharko, LEX/el. 20190) wprowadzenie nowego brzmienie art. 8 u.p.p.w.d. zgodnie z art. 19 ustawy zmieniającej z 7 lipca 2017 r. w odniesieniu do ustalaniu prawa do świadczeń na okres rozpoczynający się od dnia 1 października 2017 r. uzasadnione było przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej realizacją rekomendacji zawartych w "Przeglądzie systemu wsparcia rodzin" mających na celu likwidację nielicznych, aczkolwiek niepożądanych zjawisk, jak deklarowanie niezgodnie ze stanem faktycznym samotnego wychowywania dziecka. W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (druk sejmowy z 7 czerwca 2017 r. nr 625), na podstawie którego dotychczasową treść art. 8 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oznaczono jak ust. 1 i dodano ust. 2 (art. 15 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin Dz. U. z 2017 r. poz. 1428) wskazano, że: "w związku z napływającymi do MRPiPS sygnałami o pojawiających się przypadkach składania przez rodziców dziecka, którzy nie są małżeństwem, niezgodnych ze stanem faktycznym oświadczeń, że są osobami samotnie wychowującymi dziecko, przede wszystkim w celu wyłączenia drugiego z rodziców ze składu rodziny i jego dochodu, proponuje się wprowadzenie dla osoby deklarującej samotne wychowywanie dziecka wymogu ustalenia alimentów na rzecz dziecka od drugiego rodzica". Zmiany w treści art. 8 u.p.p.w.d. miały zatem zapobiec nadużyciom w zakresie pobierania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Przepis art. 8 ust. 2 u.p.p.w.d. mający znaczenie przy wnioskach o świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko, które to świadczenie w dotychczasowym stanie prawnym sprzed wskazanej na wstępie nowelizacji uzależnione jest od dochodu w rodzinie - ma na celu likwidację niepożądanego dla budżetu państwa zjawiska polegającego na deklarowaniu niezgodnie ze stanem faktycznym samotnego wychowywania dziecka w celu wyłączenia drugiego rodzica ze składu rodziny i jego dochodu. Mając na względzie przedstawione dotychczas argumenty nie budzi wątpliwości Sądu to, że art. 8 ust. 2 u.p.p.w.d. nie może być stosowany w odniesieniu do drugiego i kolejnego dziecka. Gdyby przyjąć inaczej, to osoba samotnie wychowująca dziecko byłaby dyskryminowana, ponieważ w pełnej rodzinie przyznanie świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko w rodzinie nie jest obwarowane żadnymi warunkami (tak stanowisko sądownictwa administracyjnego m.in. w sprawach o sygn. akt I SA/Wa 601/18, opubl. LEX nr 2556974 i IV SA/Gl 840/18, opubl. LEX nr 2589810). Mając powyższe na względzie przyjąć należało, że w sprawie organy zarówno I jak i II instancji dopuściły się naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 8 pkt 2 u.p.p.w.d. i w konsekwencji przyjęcie, że znajduje on zastosowanie w sprawie. Stąd też Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą. Rozpoznając ponownie sprawę organy uwzględnią ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, które wprost wynikają z przedstawionych powyżej rozważań.