II SA/Gl 530/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 września 2024 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 7 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/468/2024/3230 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 7 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/468/2024/3230, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania J. B. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy G. (dalej – organ I instancji) z dnia 15 stycznia 2024 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wójt Gminy decyzją z dnia 15 stycznia 2024 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką E. O. Organ I instancji uznał, że zachodzą przeszkody dla przyznania świadczenia określone w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. – dalej u.ś.r.). Mianowicie według organu I instancji, opieka sprawowana przez Wnioskodawczynię polega jedynie na wspomaganiu matki w czynnościach życia codziennego, co nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia. W odwołaniu z dnia 19 stycznia 2024 r. pełnomocnik Skarżącej rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnemu zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez Skarżącą, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu podniesiono, że wbrew twierdzeniu organu I instancji, przyznanie świadczenia nie jest warunkowane obowiązkiem sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Według pełnomocnika, Skarżąca sprawuje opiekę nad matką, której zakres wymusza rezygnację z zatrudnienia. Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 7 marca 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429) przyjęto, że zastosowanie w sprawie znajduje ustawa o świadczeniach rodzinnych w brzemieniu obowiązującym na dzień 31 grudnia 2023 r. Następnie Kolegium podniosło – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a tym samym nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia. Kolegium zgodziło się natomiast z organem I instancji, że zakres sprawowanej opieki przez Wnioskodawczynię nad niepełnosprawną matką nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślono, że podstawą dla przyznania świadczenia jest wykazanie, że wnioskodawca musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy. Negując niemożność podjęcia zatrudnienia przez Skarżącą wskazano, że jej opieka polega na pomocy w przygotowywaniu posiłków, lekarstw, mierzeniu ciśnienia, praniu, prasowaniu, zakupach, przebieraniu, załatwianiu spraw urzędowych, wizyt lekarskich, sprzątaniu i kąpieli. Zaznaczono przy tym, że matka Skarżącej porusza się za pomocą laski lub balkonika w obrębie własnego domu, sama spożywa posiłki, samodzielnie wykonuje poranną toaletę oraz samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne. Zdaniem organu odwoławczego, wskazane czynności opiekuńcze mogą być realizowane także w warunkach zatrudnienia (przy odpowiedniej organizacji czynności higienicznych, porządkowych, zakupów, czy wcześniejszego przygotowania posiłków oraz przy wsparciu i pomocy mieszkającego z matką syna i jego rodziny) i nie wymagają całkowitej rezygnacji z podejmowania pracy zarobkowej. W skardze z dnia 8 kwietnia 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawczyni zakwestionował prawidłowość decyzji Kolegium, zarzucając jej: – naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; – rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że Skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo Skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas gdy funkcjonalna wykładania tego przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Wobec tych zarzutów pełnomocnik Wnioskodawczyni wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, a także o orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącej wnioskowanego świadczenia, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W skardze zawarto również żądanie zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W motywach skargi podkreślono, iż pojęcia opieki nie należy utożsamiać z opieką wykonywaną przez całą dobę. Zatem w jego ocenie, Wnioskodawczyni jest uprawniona do otrzymywania świadczenia skoro zaspokaja podstawowe i codzienne potrzeby egzystencjalne swojej matki, która z uwagi na stopień niepełnosprawności nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Ponadto zwrócił uwagę, że organ administracji nie może decydować za Skarżącą w jaki sposób będzie wywiązywała się z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego, tj. czy podejmie zatrudnienie i obowiązkiem opieki będzie dzieliła się rodzeństwem, czy też zrezygnuje z zatrudnienia na rzecz opieki nad matką. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Spór dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mianowicie organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygniecie pierwszoinstancyjne z uwagi na to, że Skarżąca – w jego ocenie – dysponuje możliwością podjęcia zatrudnienia. Umotywował to tym, że czynności, jakie wykonuje nie są na tyle absorbujące, aby stanowiły uzasadnienie dla rezygnacji z pracy zarobkowej. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z nim świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Istotne przy tym jest to, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą w nim wskazaną. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (zob. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1333/21, Lex nr 3349289). Wypada w tym miejscu wskazać, iż samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Na tej samej zasadzie należy przyjąć, że orzeczenie to automatycznie nie oznacza istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy, a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. W tym kontekście należy stwierdzić, że sprawowana przez Skarżącą opieka nad niepełnosprawną matką nie jest tego rodzaju, aby uniemożliwiała jej podjęcie zajęcia zarobkowego. Opierając się na ustaleniach poczynionych w trakcie postępowania administracyjnego stwierdzić należy, że czynności wykonywane w ramach wspomnianej opieki polegają na: przygotowywaniu posiłków i lekarstw, mierzeniu ciśnienia, praniu, prasowaniu, zakupach, przebieraniu, załatwianiu spraw urzędowych, umawianiu wizyt lekarskich, sprzątaniu i kąpieli. Dodatkowo zwrócić należy uwagę, że matka Skarżącej w wielu sferach życia pozostaje samodzielna, a więc nie wymaga wsparcia drugiej osoby. Dotyczy to poruszania się po mieszkania przy pomocy balkonika lub laski, a także spożywania posiłków, czynności higieny osobistej i załatwiania potrzeb fizjologicznych. Podstawą do takiego twierdzenia są ustalenia poczynione w trakcie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej. Dokonując oceny powyższych działań nie można nie dostrzec wkładu Wnioskodawczyni w opiekę nad matką. Jednak w tym przypadku opieka mieści się w ramach zwykłych obowiązków alimentacyjnych wobec osoby najbliższej i która nie wymagała rezygnacji z pracy zarobkowej. Otóż większość czynności odnosi się do obowiązków życia codziennego (sprzątanie, pranie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów). Tym samym przy właściwej organizacji nie stanowią one przeszkody dla podjęcia pracy zarobkowej. Za trafnością tego stanowiska przemawia również to, że matka Skarżącej zachowała mobilność, która wprawdzie jest ograniczona i utrudniona, gdyż porusza się ona przy użyciu laski lub balkonika, lecz pozwala jej na przemieszczanie się w obrębie mieszkania. Założyć zatem należy, że w odpowiednich porach może bez wsparcia drugiej osoby dotrzeć do miejsca, gdzie znajdować się będzie przygotowany wcześniej posiłek, czy też zestaw lekarstw. Osoba niepełnosprawna, jak wskazują ustalenia wywiadu środowiskowego, samodzielnie również wykonuje czynności związane z toaletą poranną, a także załatwieniem potrzeb fizjologicznych. Dostrzec również należy, że pod tym samym adresem zamieszkuje syn osoby niepełnosprawnej wraz z rodziną. W trakcie wywiadu środowiskowego zadeklarował, że po powrocie z pracy jest gotowy do pomocy matce. Oczywiście, nie można traktować tej okoliczności, jako przesądzającej o odmowie przyznania Wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego, lecz nie można jej także pominąć. Ponadto podnieść należy, iż organy posłużyły się tym faktem dla dodatkowego uargumentowania zaprezentowanego stanowiska. Wbrew twierdzeniu pełnomocnika Wnioskodawczyni, nie służyło to zadecydowaniu za Skarżącą w jaki sposób będzie wywiązywała się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Z powyższego trudno więc wywieść, aby opieka nad matką wykluczała zatrudnienie Skarżącej. Powyższe dowodzi więc braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną opieką, co jak już wskazano powyżej, stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia. Zgodzić się natomiast należy z Kolegium, że z racji na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, Lex nr 3309547). Oznacza to, że kryterium czasu wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma jakiegokolwiek wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 - dalej p.p.s.a.). Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Skarżącej w tym zakresie i brakiem żądania Kolegium o przeprowadzenie rozprawy.