II SA/Gl 650/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski (spr.), Asesor WSA Tomasz Dziuk, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym dniu 23 listopada 2021 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] r. nr [...]. Wydaną z upoważnienia Wójta Gminy G. (dalej jako Wójt lub organ) decyzją z dnia [...] r. nr [...] orzeczono o uznaniu pobranych przez S. D. (dalej też jako skarżący) świadczeń wychowawczych na dzieci A. D. i O. D. za miesiąc luty, marzec, kwiecień, maj i czerwiec 2020 r. w łącznej kwocie 5000 zł, za nienależnie pobrane i zobowiązano do zwrotu tej kwoty łącznie z ustawowymi odsetkami na wskazany rachunek bankowy w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja ta stanie się ostateczna. Jako podstawę wydania decyzji wskazano art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. 2019.2407 t.j., zwanej też dalej ustawą lub u.p.p.w.d.). W uzasadnieniu decyzji wskazano, że prawo do przedmiotowych świadczeń zostało przyznane skarżącemu informacją nr [...] z dnia [...] r. W dniu [...] r. organ powziął informację, że skarżący od dnia [...] 2020 r. przebywa jako tymczasowo aresztowany w Zakładzie Karnym w R.. Wobec tego decyzją nr [...] z dnia [...] r. organ uchylił mu przyznane w/w informacją prawo do świadczenia wychowawczego na dzieci. Decyzja ta w wyniku rozpoznania wniesionego od niej odwołania została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej jako SKO lub Kolegium) decyzją z [...] r. Następnie decyzją nr [...] z dnia [...] r. Wójt orzekł w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych w kwocie 5000 zł i obowiązku ich zwrotu przez skarżącego. W wyniku wniesionego przez stronę odwołania, decyzja ta została decyzją [...] z dnia [...] r. uchylona, a sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. Dalej Wójt po przytoczeniu treści art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie zaistniały przesłanki uznania wypłaconych skarżącemu na dzieci w okresie od 1 lutego do 30 czerwca 2020 r. świadczeń wychowawczych w łącznej kwocie 5000 zł za nienależycie pobrane. W odwołaniu od tej decyzji (w piśmie nadanym dnia 29 stycznia 2021 r. karta 44 i 45 akt adm.) przebywający w zakładzie karnym skarżący zarzucił, że świadczenia wychowawcze należą się "w pełni" jego małoletnim dzieciom. Podniósł, że w związku z jego aresztowaniem i epidemią uniemożliwiono mu kontakt z dziećmi, z jego matką, jak i z organem. Jego dzieci nie mogą być karane w związku z jego bezpodstawnym aresztowaniem. Stwierdził też, że jego matka jest "prawnym opiekunem wychowawczym do czasu wyjaśnienia" oraz pełnomocnikiem do konta na które świadczenia były i powinny być w dalszym ciągu przekazywane. Podobnej treści twierdzenia wynikają też z pisma skarżącego z dnia 1 lutego 2021 r. (karta 47 akt adm.) SKO odwołania tego nie uwzględniło i zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa decyzję Wójta utrzymało w mocy. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Kolegium po zrelacjonowaniu dotychczasowego postępowania w sprawie i po przytoczeniu treści art. 25 oraz art. 4 u.p.p.w.d. podniosło, że jak wynika z poczynionych ustaleń skarżący od dnia [...] 2020 r. przebywa jako tymczasowo aresztowany w zakładzie karnym i nie sprawuje opieki nad swoimi małoletnimi dziećmi, na które zostało mu przyznane i wypłacone świadczenia wychowawcze. Tymczasem skoro zgodnie z art. 4 ust. 1 i ust. 2 ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych, to przepis ten w sposób niebudzący wątpliwości przyznaje prymat prawa do pobierania świadczenia przez osobę faktycznie sprawującą opiekę nad dzieckiem i ponoszącą związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (matka, ojciec, opiekun faktyczny albo opiekun prawny dziecka) a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej. Zgodnie z wyrokiem WSA w Poznaniu z dnia 23 stycznia 2020 r. sygn. akt IV SA/Po 893/19 (publ. LEX nr 277416) sformułowanie "zamieszkujące wspólnie" należy rozumieć jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica, który sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspokaja jego potrzeby życiowe. Powołało się też SKO na wyrok WSA w Gliwicach z dnia 11 lutego 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 1272/19 (publ. LEX nr 2791277) w którym Sąd ten stwierdził, że sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem rozumieć należy przede wszystkim jako podejmowanie decyzji w istotnych sprawach go dotyczących i wpływanie na jego wychowanie oraz utrzymanie go. W rozpatrywanej sprawie jakkolwiek skarżący niewątpliwie jako ojciec dzieci A. i O. należy do kręgu osób uprawnionych do ubieganie się na nie o świadczenie wychowawcze, wskazane w art. 4 ust. 2 ustawy, to prawo do ww. świadczenia w okresie od lutego do czerwca 2020 r. mu nie przysługiwało, gdyż z córką i synem w tym okresie nie zamieszkiwał i w konsekwencji nie sprawował nad nimi bieżącej pieczy. W tym bowiem okresie jako tymczasowo aresztowany przebywał w zakładzie karnym. Zdaniem Kolegium w analizowanej sytuacji bez znaczenia pozostaje fakt "przekazywania świadczenia na konto, do którego uprawniona została matka strony". W konsekwencji zdaniem SKO świadczenia wychowawcze wypłacone za ten okres były świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Prawo do tego świadczenia w tym okresie skarżącemu bowiem nie przysługiwało, co uzasadniało wydanie orzeczenia zgodnie z treścią organu pierwszej instancji. W skardze do sądu administracyjnego na powyższą decyzję SKO S. D. podtrzymał zawarte w odwołaniu od decyzji Wójta twierdzenia, że z uwagi na jego pobyt w areszcie opiekę nad jego dwójką dzieci (bliźniąt) sprawowała jego matka, która miała w tym czasie "dostęp do mojego konta i zarządzała tymi środkami na wychowanie moich dzieci", w czasie gdy on nie mógł im zapewnić środków na życie. W odpowiedzi na skargę Kolegium wnosząc o jej oddalenie i o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym powołało się na stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Decyzje organów obu instancji ostać się nie mogą albowiem zostały wydane bez dostatecznego wyjaśnienia i rozważenia sprawy do końcowego jej załatwienia, które to uchybienie proceduralne stanowiące naruszenie art. 7, art. 7a § 1, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 Kpa mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 t.j., zwanej dalej ustawą p.p.s.a.). W tym względzie należy w pierwszej kolejności stwierdzić, że z decyzji organu pierwszej instancji z dnia [...] r. nie wynika wprost i w jednoznaczny sposób jaka była podstawa materialnoprawna jej wydania. W jej uzasadnieniu poprzestano na przytoczeniu treści art. 25 ust. 2 pkt 6 tej ustawy jakiejkolwiek wykładni treści tej normy prawnej. W zaskarżonej decyzji SKO prawidłowo w odniesieniu do treści art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy zwróciło uwagę na wymóg zamieszkiwania dziecka z uprawnionym do świadczenia wychowawczego rodzicem oraz fakt faktycznego sprawowania przez tego rodzica opieki nad dzieckiem. Nie wyjaśniło jednak i nie oceniło w dostateczny sposób czy te wymogi w odniesieniu do skarżącego w spornym okresie zostały spełnione, a to biorąc pod uwagę zarówno obowiązujące przepisy jak i specyficzny stan faktyczny sprawy. W pierwszej kolejności nie wzięło pod uwagę, że w u.p.p.w.d. brak jest definicji, wspólnego zamieszkiwania i pozostawania na utrzymaniu matki lub ojca, o czym mowa w art. 4 ust. 2 pkt 1 tej ustawy. Zgodnie zaś z art. 26 § 1 Kc miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodzica albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie tej władzy. Jak wynikało zaś z potwierdzonego za zgodność z oryginałem postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia [...] r. sygn. akt [...] to skarżącemu powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad jego małoletnimi dziećmi A. i O. W świetle treści art. 26 § 1 Kc oznacza to, że prawnie ich miejscem zamieszkiwania było miejsce zamieszkiwania skarżącego. Jeżeli dzieci faktycznie też w związku z treścią powyższego postanowienia sądu rodzinnego, z nim zamieszkiwały i pozostawały na jego utrzymaniu to należało odpowiedzieć na pytanie czy i na ile doszło do zmiany tej sytuacji w związku z aresztowaniem skarżącego. Nie może ulegać bowiem wątpliwości, że w związku z aresztowaniem skarżącego nie zmieniło się miejsce zamieszkania jego dzieci w rozumieniu art. 26 § 1 Kc. Sam fakt aresztowania nie wyklucza też przyjęcia, że dzieci w dalszym ciągu pozostają na utrzymaniu aresztowanego rodzica, zwłaszcza gdyby przyjąć, że w jego imieniu i ewentualnie z jego środków (w tym z otrzymywanych przez niego na dzieci świadczeń fizyczne potrzeby dzieci w tym zakresie zaspokaja/zaspokajają) inna osoba/osoby. Przykładowo w pewnym uproszczeniu, można np. porównać taką sytuację z dłuższym pobytem wykonującego władzę rodzicielską rodzica w szpitalu. Zdaniem Sądu sam fakt aresztowania wykonującego władzę rodzicielską rodzica nie wyklucza też przyjęcia, że to on sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem (dziećmi) jeżeli jest ona sprawowana w jego imieniu przez inne osoby. Oczywiście istotne znaczenie mają w tym względzie okoliczności stanu faktycznego, w tym m.in. długość okresu w jakim stan ten miałby istnieć oraz treść ewentualnych orzeczeń sądu rodzinnego, którego obowiązkiem jest czuwanie w takich sytuacjach nad dobrem małoletnich dzieci. W konsekwencji dla wykładni na gruncie niniejszej sprawy treść art. 25 ust. 2 pkt 6 w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy może mieć wbrew stanowisku Kolegium okoliczność, czy w objętym zaskarżoną decyzją okresie świadczenia wychowawcze były przekazywane na konto bankowe do którego miała dostęp matka skarżącego, jeżeli w tym okresie to z nią mieszkałyby małoletnie dzieci, ona zajmowałaby się ich wychowaniem i m.in. z tych środków zaspokajane byłyby ich potrzeby życiowe. Przy uwzględnieniu treści art. 7a Kpa nie można by też w takiej sytuacji wykluczyć zdaniem Sądu przyjęcia, że w sprawie nie byłoby podstaw do uznania wypłaconych skarżącemu w okresie od lutego do czerwca 2020 r. (ewentualnie co do części tego okresu) świadczeń wychowawczych za wypłacone mimo braku do tego podstaw (prawa). W tym względzie biorąc pod uwagę wynikający z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. cel świadczeń wychowawczych oraz treści art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji (zobacz też w tym względzie mogące mieć odpowiednie zastosowanie stanowisko wyrażone w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 4 marca 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 1486/19, Lex nr 2979528) należy bowiem dokonywać takiej wykładni przedmiotowej ustawy aby zapewnić praktycznie każdemu dziecku prawo do korzystania w pełnym zakresie z przewidzianych taką ustawą świadczeń, wypłacanych podmiotom do tego uprawnionym jeżeli zgłoszą tylko w tym względzie przewidziany tą ustawą wniosek. Pogląd ten jest tym bardziej aktualny gdy dotyczy świadczeń na dzieci, które nie pozostają pod opieką obojga rodziców i wspólnie z obojgiem rodziców nie zamieszkują, która ta sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie. W konsekwencji należało w postępowaniu administracyjnym też ustalić i uczynią to organy orzekające przy ponownym rozpatrzeniu sprawy czy za jakiś inny wymieniony w art. 4 ust. 2 ustawy podmiot wystąpił (i ewentualnie z jakim skutkiem) o przyznanie świadczeń wychowawczych za wskazany w zaskarżonej decyzji okres w związku z opieką nad małoletnimi dziećmi skarżącego. W pierwszej kolejności organy orzekające ustalą czy faktycznie w imieniu skarżącego w okresie od lutego do czerwca 2020 r. bezpośrednią pieczę w imieniu skarżącego nad małoletnimi jego dziećmi sprawowała jego matka, gdzie małoletni wówczas mieszkali, na czyim byli utrzymaniu, czy matka skarżącego faktycznie była upoważniona do pobierania z jego konta bankowego przekazywanych na nie świadczeń wychowawczych, czy odnośnie małoletnich były wydane po aresztowaniu skarżącego jakieś orzeczenia regulujące sposób sprawowania nad nimi opieki i jakiej treści. Następnie w oparciu o ustalony stan faktyczny dokonają jego ponownej oceny w odniesieniu do treści art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. przy uwzględnieniu przedstawionych wyżej rozważań Sądu gdy chodzi o kierunek wykładni tych przepisów. W świetle zgromadzonego dotychczas w sprawie materiału dowodowego należało też przyjąć, że decyzje organów obu instancji zapadły również z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 25 ust. 2 pkt 6 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Z tych wszystkich względów zaskarżona decyzja SKO oraz poprzedzająca ją decyzja Wójta podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 ustawy p.p.s.a.