II SA/Gl 753/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 listopada 2024 r. sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 2 kwietnia 2024 r. nr SKO IV/424/289/2024 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 2 kwietnia 2024 r. nr SKO IV/424/289/2024, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania E. W. (dalej zwanej skarżącą) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. (dalej – organ I instancji) z dnia 2 lutego 2024 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Organ I instancji decyzją z dnia 2 lutego 2024 r., po rozpoznaniu wniosku skarżącej, odmówił przyznania mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem W. M.. W jej uzasadnieniu wskazano, że nie zostały spełnione warunki, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Mianowicie, zdaniem organu I instancji, obowiązek alimentacyjny matki osoby wymagającej opieki, wyprzedza obowiązek alimentacyjny skarżącej. Dlatego też osoba ta, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w pierwszej kolejności winna zapewnić swojej synowi właściwą opiekę. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie i przyznanie wnioskowanego świadczenia. Podkreśliła, że jest opiekunem prawnym i faktycznym znacznie niepełnosprawnego brata, który jest całkowicie ubezwłasnowolniony i nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Wyjaśniła, że matka T. M. od wielu lat jest schorowana, niepełnosprawna i sama wymaga opieki. Obecnie toczy się postępowanie w przedmiocie ustalenia jej stopnia niepełnosprawności. Skarżąca zarzuciła pominiecie przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. akcentując, że norma ta nie dotyczy tylko opiekunów małoletnich, ale każdego opiekuna faktycznego, czyli także skarżącej. Nadto, według skarżącej, wnioskowane świadczenie powinno zostać przyznane na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., gdyż matka nie ma uprawnień do podejmowania decyzji za syna mimo, że jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do alimentacji wobec niego. Zdaniem skarżącej jest to analogiczna sytuacja do pozbawienia praw rodzicielskich (art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Kolegium decyzją z dnia 2 kwietnia 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429) przyjęto, że zastosowanie w sprawie znajduje ustawa o świadczeniach rodzinnych w brzemieniu obowiązującym na dzień 31 grudnia 2023 r. Następnie Kolegium wskazało, że T. K. jest w pierwszej kolejności zobowiązaną do alimentacji wobec syna a nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki osoby wymagającej opieki stanowi o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego siostry osoby wymagającej opieki (tu skarżącej). Mimo, iż sprawowanie przez nią opieki nad bratem nie budzi zastrzeżeń. Zdaniem Kolegium sam fakt, że skarżąca jest opiekunem prawnym brata nie wpływa na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy zwrócił bowiem uwagę na uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjny z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i zobowiązanie organu do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazała na zarzut niezastosowania art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.) oraz oparcia decyzji na błędnych ustaleniach jakoby: - osobą wymagającą opieki, w rozumieniu wspomnianego art. 17 u.ś.r., miałaby być T. K. (gdyż osobą tą jest jej syn, W. M.); - T. K. pozostawała w związku małżeńskim, (podczas gdy jej mąż już nie żyje). W konsekwencji organ bezprawnie jako podstawę prawną rozstrzygnięcia przyjął art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r., dokonując analizy i wykładni głównie w zakresie tego przepisu. Skarżąca dodatkowo podniosła zarzut błędnego zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a to ze względu na zastosowanie przepisu w drodze wykładni niezgodnej z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.ś.r. Zgodnie z jego ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Istotą sporu jest natomiast to, czy osoba zobowiązana do alimentacji na rzecz niepełnosprawnego w dalszej kolejności (w tym przypadku siostra) jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego (przy założeniu spełniania pozostałych przesłanek), w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki posiada rodzica, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak stanowi art. 17 ust. 1a u.ś.r. (w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2024 r.) osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak słusznie zauważył organ odwoławczy na gruncie przedstawionego zagadnienia orzecznictwo sądów administracyjnych nie było jednolite. Wobec rozbieżności na tym tle, na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich, w dniu 14 listopada 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę o sygn. akt I OPS 2/22 w następującej treści: 1) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.); 2) Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 - dalej p.p.s.a.). Przepis ten nie pozwala bowiem żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2020 r. sygn. akt II GSK 3773/17, Lex nr 3089485). W orzecznictwie podkreśla się również, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Skutkiem takiego związania jest to, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r. sygn. akt II OSK 378/16, Lex nr 2415862). Z przedstawionej uchwały NSA wynika jednoznaczny wniosek, że dopóki osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (w tym przypadku matka skarżącej), nie może być mowy o tym, aby dalsi krewni uzyskali prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem podnoszona okoliczność, że to skarżąca faktycznie sprawuje opiekę nad bratem pozostaje bez znaczenia dla rozpatrywanej sprawy. Mianowicie tylko posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności może zwolnić matkę osoby wymagającej opieki z obowiązku sprawowania opieki, a to z kolei zaktualizuje uprawnienie skarżącej względem tego świadczenia. Tymczasem w toku postępowania administracyjnego nie został przedstawiony dowód z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki osoby wymagającej opieki. Taki stan rzeczy wyłącza uprawnienie skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego nad bratem, któremu w pierwszej kolejności opiekę winna zapewnić jego matka. Końcowo wyjaśnić należy, że wobec zaistnienia przedstawionej wyżej przeszkody w przyznaniu skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, gdzie skład orzekający działał w warunkach związania uchwałą NSA z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22, niecelowym było przeprowadzanie rozważań w odniesieniu do zarzutów podniesionych skardze. Nie sposób przy tym uznać za zasadny zarzutu "przeoczenia" przez organy art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r., gdyż przepis ten dotyczy opiekuna faktycznego dziecka, a nie osoby dorosłej. W tej sytuacji skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.