II SA/Gl 95/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 5 grudnia 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1970/2024/19094 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 5 grudnia 2024 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1970/2024/19094 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej "Kolegium" lub "Organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta Miasta C. (dalej "Prezydent" lub "Organ I instancji") z 15 października 2024 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie sprawy. Organ I instancji uznał, że świadczenie pielęgnacyjne w wysokości 2.988,00 zł wypłacone A.G. (dalej "Skarżący") za okres od 1 sierpnia 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym. Prezydent zobowiązał Skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 2.988,00 zł wraz z odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty do dnia spłaty. Podstawę prawną decyzji Prezydenta z 15 października 2024 r. stanowiły w szczególności przepisy art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 17, art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 323 z późn. zm.; dalej "u.ś.r.") oraz art. 16 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (powołany tekst jednolity: Dz. U. z 2024 r. poz. 572; dalej "k.p.a."). Uzasadniając decyzję Organ I instancji wskazał, że decyzją z 17 czerwca 2024 r., nr [...] przyznano Skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem na okres od 1 maja 2024 r. do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W sentencji decyzji widnieje informacja, że ta obowiązuje do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. W pouczeniu zawartym w decyzji widnieje informacja o konieczności powiadomienia organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W dniu [...] r. wydano nowe orzeczenie nr [...]. Ostateczne stało się ono w dniu jego wydania, czyli [...] r., wobec czego ustało prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z 17 czerwca 2024 r. Wypłata świadczeń po stwierdzonym ustaniu prawa do ich pobierania powoduje powstanie świadczeń nienależnie pobranych w przypadku prawidłowego poinformowania o braku prawa do ich pobierania. W odwołaniu od decyzji Skarżący zarzucił: 1) błędne ustalenie stanu faktycznego poprzez ustalenie, że orzeczenie o niepełnosprawności z [...] r., nr [...], poprzedzające zaskarżone decyzje jest ostateczne i prawomocne, gdy od powyższego orzeczenia zostało złożone odwołanie do sądu powszechnego, 2) naruszenie przepisów prawa, a to art. 7a k.p.a. w zw. z art. 7b k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. w zw. z art. 12 k.p.a. w zw. z art. 14a. k.p.a. w zw. z art. 16 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i doręczenie zaskarżonych decyzji po tym jak nastąpiła wypłata świadczeń. Skarżący wyjaśnił, że od orzeczenia z [...] r. nr [...] złożył odwołanie do sądu powszechnego. Obecnie sprawa prowadzona jest przed Sądem Rejonowym w C. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych pod sygn. akt [...]. W związku z tym pomimo, że orzeczenie jest ostateczne to nie jest prawomocne. Dalej podniósł, że orzeczenie zostało mu doręczone 20 sierpnia 2024 r., organowi zostało doręczone 23 sierpnia 2024 r, natomiast świadczenia wypłacane są przez organ do 9 dnia każdego miesiąca (w sierpniu 8 sierpnia 2024 r.), a więc na długo przed fizycznym doręczeniem mu orzeczenia. Dlatego też nie był w stanie doręczyć orzeczenia nr [...] do organu przed wypłatą świadczenia. W tej sytuacji nie można uznać wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Końcowo podkreślił, że odwołanie jest konieczne i uzasadnione również z uwagi na zasady współżycia społecznego. Organ odwoławczy zaskarżoną obecnie decyzją orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w C. (dalej "MZON") orzeczeniem z [...] r. zaliczył syna Skarżącego – K.G. do osób niepełnosprawnych. Orzeczenie wydano do 31 stycznia 2024 r. Skarżący jako przedstawiciel ustawowy dziecka złożył ponowny wniosek o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności [...] r. MZON orzeczeniem z [...] r. nie zaliczył K.G. do osób niepełnosprawnych. Od wskazanego orzeczenia odmownego Skarżący wniósł odwołanie do Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Śląskim (dalej "WZON"), który orzeczeniem z [...] r. utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. Organ odwoławczy wskazał, że orzeczenie WZON z [...]r. - w związku z wyczerpaniem toku instancyjnego - jest orzeczeniem ostatecznym w rozumieniu art. 16 § 1 k.p.a. Dalej wskazał, że Skarżący został poinformowany w treści decyzji z 17 czerwca 2024 r. (w trzech miejscach: w sentencji oraz w uzasadnieniu i w pouczeniu) o ciążącym na nim obowiązku powiadomienia organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (a w szczególności o fakcie uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności) pod rygorem powstania świadczeń nienależnie pobranych. W ocenie Kolegium wystąpiła zatem przesłanka wskazana w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., tj. świadczenie pielęgnacyjne zostało wypłacone za okres od 1 sierpnia 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia, a Skarżący został pouczony kiedy i jakie świadczenia mu przysługują. Końcowo Kolegium zwróciło uwagę, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. istnieje możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia ich na raty. Skarżący w skardze zarzucił decyzji Kolegium: 1) naruszenie art. 30 ust. 1-2b u.ś.r., poprzez bezpodstawne przyjęcie, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za miesiąc sierpień 2024 r. stanowiło świadczenie nienależne pobrane, 2) naruszenie art. 16 k.p.a. poprzez uznanie, że orzeczenie WZON z [...] r. było ostateczne i prawomocne, co z kolei skutkowało błędnym ustaleniem nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za miesiąc sierpień 2024 r. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o uchylenie poprzedzającej ją decyzji Organu I instancji. Wskazał, że odwołał się od orzeczenia o niepełnosprawności z [...] r. do Sądu Rejonowego w C. Sprawa dotycząca orzeczenia o niepełnosprawności, od którego zależy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest w toku, dlatego też nie można uznać jej za zakończoną, a tym samym ostateczną i prawomocną. Podniósł, że działanie organów było nieuprawnione, stanowiło naruszenie prawa Skarżącego i pozostaje w sprzeczności z celem jaki przyświeca przyznanemu uprawnieniu do odwołania się od orzeczenia o niepełnosprawności. Końcowo wskazał, że zamieszkuje wraz z partnerką i pięciorgiem małoletnich dzieci. Pracuje na ¼ etatu, z czego uzyskuje dochód 1.000 zł miesięcznie, dlatego też świadczenie pielęgnacyjne stanowiło istotny element domowego budżetu. Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. W uzupełnieniu skargi Skarżący wraz z pismem procesowym z 18 marca 2025 r. przedłożył kserokopie: odwołania z 30 września 2024 r. od orzeczenia WZON; odpowiedzi na odwołanie z 25 września 2024 r.; pisma Sądu Rejonowego w C. z [...] r.; postanowienia Sądu Rejonowego w C. z [...] r. o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej "p.p.s.a."). Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 p.p.s.a. - decyzji Organu I instancji wykazała, że akty te nie są dotknięte uchybieniami w stopniu uzasadniającym ich wzruszenie. W rozpoznawanej sprawie kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem wydanych decyzji jest ustalenie, czy organy prawidłowo uznały, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone Skarżącemu za okres od 1 sierpnia 2024 r. do 31 sierpnia 2024 r. w kwocie 2.988,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie rodzinne w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Katalog przesłanek uznania świadczenia za nienależne pobrane wskazany został w art. 30 ust. 2 u.ś.r. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy Organ I instancji kwalifikując wypłacone świadczenie pielęgnacyjne jako świadczenie nienależnie pobrane powołał się na przesłankę z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W myśl tej regulacji za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Stwierdzenie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga łącznego spełnienia następujących warunków: 1) zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; 2) dokonania wypłaty świadczenia rodzinnego pomimo wystąpienia ww. okoliczności; 3) pouczenia osoby pobierającej świadczenie rodzinne o skutkach zaistnienia ww. okoliczności, tj. o sytuacjach, w których następuje brak prawa do pobierania świadczenia rodzinnego. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Świadczeniem nienależnie pobranym jest bowiem świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" to obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2010 r., I OSK 981/10, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 czerwca 2021 r., I OSK 348/21; 27 lutego 2013 r., I OSK 1525/12; 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12 – opubl. w CBOSA). Nie ulega zatem wątpliwości, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne musi zostać prawidłowo, w sposób czytelny i zrozumiały pouczona o sytuacjach, w których następuje brak prawa do ich pobierania. Odnosząc powyższe uwagi ogólne do okoliczności sprawy należy wskazać, że decyzją Prezydenta z 17 czerwca 2024 r. przyznano Skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem na okres od 1 maja 2024 r. do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie jest sporne, że [...] r. WZON utrzymał w mocy orzeczenie MZON z [...] r., w którym nie zaliczono syna Skarżącego do osób niepełnosprawnych. Orzeczenie WZON z [...] r. weszło do obrotu prawnego wobec doręczenia go Skarżącemu i jest ostateczne. Pojęcie ostateczności należy odróżnić od pojęcia prawomocności. Ostatecznym orzeczeniem o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności jest orzeczenie, od którego nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji (art. 16 § 1 k.p.a. stosowany odpowiednio). Orzeczenie prawomocne to orzeczenie ostateczne, którego nie można zaskarżyć do sądu (art. 16 § 3 k.p.a. stosowany odpowiednio). Wobec tego orzeczenie o niepełnosprawności albo o stopniu niepełnosprawności może być ostateczne, ale jeszcze nieprawomocne. Od orzeczenia WZON z [...] r. nie służy żaden środek zaskarżenia w toku postępowania administracyjnego, a zatem jest ono ostateczne. Orzeczenie WZON z [...]r. nie jest jednak prawomocne, gdyż Skarżący odwołał się od niego do Sądu Rejonowego w C. W decyzji z 17 czerwca 2024 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego zostało przyznane do 30 września 2024 r., jednakże nie dłużej jednak niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. Utrata prawa do ww. świadczenia została zatem powiązana z ostatecznością, a nie prawomocnością orzeczenia o niepełnosprawności. Skoro w stosunku do syna Skarżącego wydano nowe ostateczne orzeczenie o niepełnosprawności to zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Fakt, że orzeczenie to nie jest prawomocne nie ma znaczenia w sprawie. Podobnie jak kwestia daty doręczenia tego orzeczenia Skarżącemu – data doręczenia jest istotna dla zachowania terminu wniesienia odwołania do sądu powszechnego. Z racji tego, że orzeczenie WZON stało się ostatecznie z dniem jego wydania, tj. [...] r. to z dniem [...] r. ustało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. O uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności Skarżący zawiadomił Organ I instancji 23 sierpnia 2024 r., a zatem już po wypłacie świadczenia. Wypłata świadczenia pielęgnacyjnego została dokonana pomimo wystąpienia okoliczności utraty prawa do tego świadczenia. Analiza treści decyzji z 17 czerwca 2024 r. wskazuje, że Skarżący został prawidłowo poinformowany o obowiązku zawiadamiania właściwego organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia, w tym o uzyskaniu nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności/stopniu niepełnosprawności. Natomiast treść zawartego w decyzji rozstrzygnięcia co do okresu, na który przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne, jest jednoznaczna i nie budzi wątpliwości interpretacyjnych. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak było podstaw do uznania, że Skarżący nie był w stanie prawidłowo odczytać i zrozumieć treści rozstrzygnięcia i pouczenia. Przyjąć zatem należy, że Skarżący miał świadomość, że uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności powoduje ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a okoliczność ta powinna zostać we właściwym terminie zgłoszona organowi. Wobec powyższego należy uznać, że organy obu instancji nie dopuściły się zarzucanego w skardze naruszenia art. 30 ust. 1-2b u.ś.r. i art. 16 k.p.a. Odnosząc się do zarzutu, że działanie organów pozostaje w sprzeczności z prawem Skarżącego do odwołania się od orzeczenia WZON z [...] r. do sądu powszechnego należy wskazać, że interes Skarżącego chroniony jest na mocy regulacji art. 24 ust. 2a u.ś.r. Stanowi ona, że jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Na mocy ww. przepisu umożliwiono zatem nabycie prawa do świadczenia zależnego od niepełnosprawności za okres wsteczny. Możliwość ubiegania się o świadczenie z datą wsteczną, tj. od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności, stanowi niejako rekompensatę, za okres niepobierania świadczenia z przyczyn niezawinionych przez stronę. Jedynym warunkiem uzyskania zaległego świadczenia jest wyłącznie to, aby wniosek o jego przyznanie był złożony w terminie 3 miesięcy od dnia wydania orzeczenia o ustaleniu niepełnosprawności albo stopnia niepełnosprawności. Przez datę wydania orzeczenia - w przypadku, gdy stopień niepełnosprawności ustala sąd powszechny - należy rozumieć dzień uprawomocnienia się orzeczenia sądu. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.