II SA/Gl 952/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Apollo, Sędziowie Sędzia WSA Adam Gołuch, Sędzia WSA Barbara Orzepowska-Kyć (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Izabela Maj-Dziubańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi S.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 4 maja 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1146/2023/9516 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 22 marca 2023 r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją z 4 maja 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1146/2023/9516 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: SKO, organ) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. (dalej: organ pierwszoinstancyjny) z 22 marca 2023 r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania S. S. (dalej: strona, skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad synem. Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym: Decyzją z 6 kwietna 2021 r. skarżącej przyznano bezterminowo prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 marca 2021 r. w związku z opieką nad niepełnosprawnym synem K. S. urodzonym [...] r., który jest kawalerem i legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. z 28 maja 2015 r. zaliczającym go do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe z symbolem 04-O. Przy czym jego niepełnosprawność istnieje od urodzenia, zaś ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 11 maja 2015 r. W orzeczeniu tym wskazano, że może on pracować w warunkach pracy chronionej. Skarżąca zrezygnowała z pobierania świadczenia pielęgnacyjnego ponieważ podjęła zatrudnienie 23 października 2022 r. W związku z tym organ I instancji decyzją z 29 listopada 2022 r. uchylił stronie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 listopada 2022 r. do bezterminowo. Skarżąca 2 lutego 2023 r. ponownie złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem. Organ I instancji po dokonaniu analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego uznał, że wnioskowane świadczenie nie przysługuje, gdyż nie spełnia ona przesłanek zawartych w art. 17 ustawy z 28 listopada2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm. – dalej zwana "u.ś.r."). Według przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, poprzedzającego wydanie decyzji, oraz oświadczeń skarżącej organ ustalił, że skarżąca zamieszkuje z synem K. i córką D. Syn ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności o symbolu 04-O od urodzenia. Samodzielnie wykonuje takie czynności jak higiena osobista w tym mycie, spożywanie posiłków, niektóre posiłki przygotowuje samodzielnie, ubiera się również samodzielnie. Ponadto jest aktywny zawodowo, tj. pracuje w ochronie sześć razy w miesiącu. Zatrudniony jest na podstawie umowy o pracę od 8 września 2022 r. Skarżąca pomaga synowi w wizytach lekarskich i urzędowych, w komunikowaniu się, wozi syna z pracy i do pracy, przygotowuje niektóre posiłki. Do akt skarżąca złożyła dokumenty, z których wynika, że była zatrudniona od 21 października 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. Z pracy tej zrezygnowała ze względu na konieczność osobistej opieki nad synem. Organ ustalił również, że ojciec oraz pozostali członkowie rodziny nie pomagają w żadnej formie opieki nad synem. W wyniku złożonego odwołania SKO utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną. W uzasadnieniu decyzji, po przywołaniu brzmienia art. 17 u.ś.r., oraz ustaleń poczynionych przez organ I instancji i oświadczenia skarżącej organ odwoławczy wyjaśnił, że czynności wykonywane przez skarżącą wobec syna, pomagają mu w codziennym samodzielnym funkcjonowaniu lecz nie mogą być przesłanką do niepodejmowania przez stronę pracy, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Zdaniem organu oczywiste jest sprawowanie opieki nad synem, jednak zakres opieki jakiej wymaga syn skarżącej nie jest tego rodzaju, żeby wykluczał podjęcie przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Potwierdza to dodatkowo fakt, że skarżąca pobierając wcześniej świadczenie pielęgnacyjne podjęła zatrudnienie. Dlatego zdaniem SKO opieka skarżącej nad synem nie była konieczna w takim zakresie, aby w ogóle nie pracowała. Ponadto z akt sprawy nie wynika, aby stan zdrowia syna uległ pogorszeniu. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca zarzuciła decyzji wydanie jej z naruszeniem prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a tym samym uniemożliwienie jej nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na jej syna w okresie od 1 lutego 2023 r. do nadal. Wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez jej uchylenie i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na syna ewentualnie o uchylenie decyzji obu organów administracji w zaskarżonym zakresie oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie 8 kwietnia 2024 r. skarżąca oświadczyła, że syn traci wzrok, nie potrafi wykonywać żadnych czynności domowych. Skarżąca ma również drugie dziecko pełnoletnie, które także traci wzrok. Jej dzieci nie radzą sobie w codziennych czynnościach a przeprowadzony wywiad środowiskowy został przeprowadzony tylko z nią a nie z jej synem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Przeprowadzona zgodnie z kryterium legalności kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie uzasadnia stwierdzenie, że nie wszystkie fakty i okoliczności mające istotne z punktu widzenia możliwości dokonania prawidłowego rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, zostały wyjaśnione i wykazane stosownymi dokumentami. Zgromadzony w aktach postępowania materiał dowodowy jest nie jest wystarczający do oceny stanu faktycznego oraz wydania decyzji w sprawie. W każdej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego istotna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie tego uprawnienia a więc, czy istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a niemożnością podjęcia zatrudnienia. Czynnikiem wpływającym na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest ustalenie, że sprawowanie opieki przez wnioskodawcę w sposób rzeczywisty uniemożliwia podjęcie lub dalsze wykonywanie pracy zarobkowej, gdyż wskazane świadczenie nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad niepełnosprawnym lecz swoistą rekompensatą za brak możliwości w związku z tym podjęcia i kontynuowania działalności zarobkowej. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym w chwili wydawania rozstrzygnięć przez organy administracji "świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji". Pod pojęciem "sprawowania opieki", użytym w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie sposób rozumieć wyłącznie czynności związanych bezpośrednio z troską o fizyczny dobrostan bliskiej osoby niepełnosprawnej. Opieka nad chorym bliskim musi spełniać przede wszystkim cechę stałości lub długotrwałości. Niniejsze wyklucza zatem sprawowanie czynności opiekuńczych sporadycznie, nie oznacza to jednak stricte opieki całodobowej. Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Warunku "stałej" opieki, nie można bowiem rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki. W zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługą chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może - co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania. Opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nieskutkujące brakiem możliwości poruszania się a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby. Pamiętać należy, że rezygnacja z zatrudnienia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną oznacza całkowite poświęcenie się na rzecz drugiej osoby, co stanowi wielokrotnie o poświęceniu fizycznym oraz psychicznym. Jednakże przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Pojęcie opieki, o którym mowa w powyższym przepisie, utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 ustawy, opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W związku z tym należy uznać, że rozstrzygnięcia organów administracji zostały podjęte bez dogłębnego rozpatrzenia sytuacji strony i zakresu jej obciążenia obowiązkami związanymi z opieką nad synem. Schorzenie, na które cierpi syn strony ma charakter stały. Jak wynika z przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego w analizowanym przypadku schorzenie objawia się utratą wzroku. Jest to choroba wrodzona i syn skarżącej cierpi na nią od urodzenia. Organ I instancji opierając się na wynikach przeprowadzonego wywiadu środowiskowego uznał, że skoro syn skarżącej jest aktywny zawodowo i samodzielnie wykonuje czynności tj. higiena osobista i spożywanie posiłków, to zakres opieki nie wyklucza podjęcia przez stronę zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze. Takie też stanowisko zajęło SKO. W ocenie Sądu powyższe wnioski organów są przynajmniej przedwczesne, bowiem w niniejszej sprawie należy przeprowadzić pogłębione postępowanie wyjaśniające i nie może się ono ograniczać tylko do ustalenia ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu, jakie dotyczą syna skarżącej. Zdaniem Sądu nie została wyjaśniona kwestia faktycznego zdrowia syna skarżącej, zwłaszcza, że według niej jego niepełnosprawność uległa pogorszeniu i w chwili obecnej nie potrafi wykonywać żadnych prac domowych. Ponadto w wydanej decyzji przez organ odwoławczy nie wyjaśniono, czy córka skarżącej D. również jest chora i w jakim zakresie oraz nie odniesiono się do udziału w opiece skarżącej nad swoja córką. Ponadto organ odwoławczy nie zbadał, czy faktycznie przeprowadzony wywiad środowiskowy był rzetelny, chociażby z tego powodu, że skarżąca w odwołaniu zarzuciła organowi pierwszej instancji niedokładne jego przeprowadzenie, twierdząc, że osoby przeprowadzające ten wywiad nie miały możliwości oceny funkcjonowania niepełnosprawnego dziecka przez 24 godziny na dobę, kiedy same nie miały z nim kontaktu. W tym stanie rzeczy doszło do naruszenia art. 7 i art. 77 K.p.a. poprzez niepodjęcie czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz niewyczerpujące zebranie materiału dowodowego. Zasadne jest tu przeprowadzenie ponownego wywiadu środowiskowego, gdzie zostanie ustalone, jaki faktycznie jest zakres sprawowanej opieki i czy stan niepełnosprawnego pozwala na to, by syn skarżącej zostawał sam, kiedy to jego matka mogłaby podejmować pracę. Dopiero uzyskanie tej wiedzy pozwoli organowi administracji podjąć rozstrzygnięcie w pełni uwzględniające zasadę prawdy obiektywnej. Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzeczono jak sentencji wyroku. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ administracji weźmie pod uwagę wyżej poczynione rozważania Sądu.