II SA/Ka 1528/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach, Sędziowie NSA Anna Apollo, WSA Małgorzata Jużków (spr.), Protokolant sekr. sąd. Beata Jacek, po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2004 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie wymeldowania 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Wojewody [...] na rzecz skarżącego kwotę [...] ([...]) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wnioskiem z dnia [...] 2001 r. S. D. zwrócił się do Urzędu Miejskiego w B. o wymeldowanie żony K. M.-D. z pobytu stałego z mieszkania numer [...] położonego w B. przy ulicy A twierdząc, że nie zamieszkuje w nim od [...] 2000 r. Wniosek uzasadnił faktem zamieszkiwania żony w lokalu nr [...] przy ulicy B w B., który stanowi obecnie jej centrum życiowe i do którego przeniosła wszystkie swoje rzeczy osobiste. Podkreślił, że pod wskazanym adresem zamieszkuje o [...] r., a z K. M.–D. są małżeństwem od [...] r. i przez dziesięć lat mieszkali wspólnie we wskazanym lokalu. Żona jest również współwłaścicielem domu w S. przy ulicy C i nigdy nie partycypowała w kosztach utrzymania mieszkania, w którym jest zameldowana na pobyt stały. On sam ma [...] lat i wymaga opieki. Zainteresowana domagała się nieuwzględnienia wniosku, podnosząc, iż nie zamieszkuje wspólnie z mężem ponieważ opiekuje się siostrą, która jest po wylewie, nie może poruszać się samodzielnie i wymaga stałej opieki osoby drugiej. Zmuszona była wynająć inne mieszkanie, ponieważ S. D. nie wyraził zgody na wspólne zamieszkanie z siostrą w ich mieszkaniu. Wyraziła zdziwienie oraz zaskoczenie złożonym wnioskiem, gdyż mąż wyraził zgodę na takie rozwiązanie a nawet pomagał jej w przewiezieniu mebli. Zażądała przeprowadzenia rozprawy administracyjnej. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezydent Miasta B. na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jednolity Dz. U. z 1984 r., Nr 32, poz. 174 ze zm.), art. 39 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jednolity Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.) oraz art. 104 k.p.a. orzekł o wymeldowaniu K. M.-D. z pobytu stałego z lokalu mieszkalnego numer [...] przy ulicy A w B.. W uzasadnieniu podkreślono, iż przedmiotowy lokal jest od 1997 r. własnością Gminy B., pozostającym w administrowaniu Spółki Miejski Zarząd Budynków Mieszkalnych w B.. Do tego czasu lokal posiadał status mieszkania zakładowego i wnioskodawca był jego najemcą na podstawie umowy z dnia [...] r. jako pracownik "A". Zameldował się w nim [...] r. i zamieszkuje do chwili obecnej. K. M.-D. do przedmiotowego lokalu wprowadziła się [...] r. po zawarciu związku małżeńskiego z wnioskodawcą i zdaniem organu posiadała z tej racji uprawnienie pochodne do zamieszkania w nim. Tylko S. D. posiada samoistne prawo do przebywania i zameldowania we wskazanym lokalu. Od jego zgody zależy zamieszkiwanie w nim innych osób. Składając wniosek o wymeldowanie żony pozbawił ją posiadanego uprawnienia. Spełniona została też druga przesłanka niezbędna do wydania decyzji o wymeldowaniu. K. M.-D. opuściła miejsce stałego pobytu dobrowolnie i trwale. Przeprowadzone postępowanie administracyjne wykazało, że wyprowadziła się z miejsca zameldowania na pobyt stały w [...] 2000 r. zabierając rzeczy osobiste, a w [...] 2001 r. zabrała przedmioty, które stanowiły jej majątek odrębny. W konkluzji swoich wywodów organ orzekający stwierdził, że zamieszkaniem jest taki stan faktyczny, w którym osoba przebywa w określonym lokalu mieszkalnym z zamiarem stałego pobytu, ma w nim zgromadzone swoje rzeczy osobiste i przedmioty majątkowe, stołuje się w nim, nocuje i prowadzi tam gospodarstwo domowe. Zajmowany lokal jest dla niej centrum spraw życiowych a nie tylko miejscem pozostawienia części rzeczy czy fikcyjnego zameldowania na pobyt stały. Uznał za niewiarygodne oświadczenie K. M.-D. o zamiarze powrotu do przedmiotowego lokalu w sytuacji poprawy stanu zdrowia siostry i zaniechania nawet odwiedzin męża, który z racji wieku jest osobą wymagającą opieki. Dodatkowo podkreślił, że przepisy ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych mają charakter porządkowy a ich celem jest zgodność rejestracji pobytu danej osoby ze stanem faktycznym. Ponieważ w przypadku K.M.- D. takowej zgodności nie było a spełnione zostały przesłanki niezbędne do wymeldowania określone w art. 15 ust. 2 wyżej wskazanej ustawy należało orzec o jej wymeldowaniu. Powyższą decyzję zaskarżyła K. M.-D. wnosząc o jej uchylenie i oddalenie wniosku o wymeldowanie. Zarzuciła wydanie decyzji z naruszeniem prawa materialnego – przepisu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych przez błędne jego zastosowanie w sprawie oraz art. 680 § 1 kc a w konsekwencji przyjęcie spełnienia przesłanki utraty prawa do zamieszkania w spornym lokalu. Wskazała, że w jej przypadku miała zastosowanie ustawa o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, która weszła w życie w 1994 r. i na jej mocy dotychczasowe lokale służbowe, zakładowe i funkcyjne traciły swój status stając się lokalami na prawach najmu. W tej dacie wspólnie z mężem zamieszkiwała sporny lokal i stosownie do art. 7 tej ustawy stała się jego samoistnym najemcą. Nie mogła, zatem zostać pozbawiona prawa do lokalu, który opuściła czasowo w następstwie złożenia wniosku o jej wymeldowanie przez drugiego najemcę. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] r. nr [...] na zasadzie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych uchylił zaskarżoną decyzję i orzekł o odmowie wymeldowania skarżącej z pobytu stałego w lokalu przy ulicy A w B.. W uzasadnieniu organ odwoławczy uznał racje skarżącej przedstawione w odwołaniu uznając, że nie utraciła prawa do spornego lokalu. Ustalono, że K. M.-D. zawierając w [...] r. związek małżeński ze S. D. i wprowadzając się za jego przyzwoleniem jako najemcy do mieszkania zakładowego nabyła uprawnienie pochodne do przebywania w tym lokalu. Uprawnienie to gwarantowały jej zapisy ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. prawo lokalowe (Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165 ze zm.). Z mocy art. 58 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. Nr 105, poz. 509 ze zm.), który stanowił, że umowy najmu dotychczasowych mieszkań zakładowych stają się z mocy prawa umowami zawartymi w rozumieniu ustawy na czas nieoznaczony, chyba, że ich najem, również po wejściu w życie ustawy będzie związany ze stosunkiem pracy. W takim wypadku umowa staje się umową na czas oznaczony (...) S. D. stał się najemcą mieszkania na czas nieoznaczony, a K. M.-D. nabyła swoje uprawnienia stosownie do art. 7 tej ustawy, który stanowił, że małżonkowie wspólnie zajmujący lokal są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jednego z nich. W 1997 r. zmienił się właściciel lokalu zajmowanego przez małżonków i mieszkanie utraciło status zakładowego. Właścicielem lokalu została Gmina B., która podpisała z dotychczasowymi najemcami nowe umowy. S. D. podpisał umowę najmu zajmowanego mieszkania na czas nieoznaczony w dniu [...] r. i z tą datą jego żona stała się z mocy prawa również jego najemcą. Stosownie zaś do art. 680 § 1 Kodeksu cywilnego, wprowadzonego w życie ustawą z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie prawa lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz. U. Nr 71, poz. 733) małżonkowie bez względu na łączące ich stosunki majątkowe są najemcami lokalu, jeżeli nawiązanie stosunku najmu lokalu mającego służyć zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych założonej przez nich rodziny nastąpił w czasie trwania małżeństwa. W przedmiotowej sprawie, jak ustalił organ odwoławczy zaistniała właśnie taka sytuacja i niemożliwym było spełnienie żądania wnioskodawcy. K. M.-D. opuściła lokal i nie zamieszkuje w nim, ale jednocześnie legitymuje się wymaganym ustawą uprawnieniem. Przesłanki wymeldowania z pobytu stałego określone w art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, zostają spełnione, gdy osoba zameldowana utraciła uprawnienie do przebywania w lokalu i bez wymeldowania opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego albo bez wymeldowania się opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego i nie przebywa w nim przez okres 6-ciu miesięcy, a nowego miejsca jej pobytu nie można ustalić. Brak spełnienia jednej z dwóch wymaganych prawem przesłanek wymeldowania powodował, że zaskarżona decyzja nie mogła się ostać. Decyzję Wojewody [...] zaskarżył S. D. wnosząc w dniu [...] r. skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zarzucił wydanie jej na podstawie błędnych ustaleń faktycznych i prawnych. W jego ocenie żona nigdy nie legitymowała się samoistnym uprawnieniem do zamieszkania w spornym lokalu, który on najmuje od [...] r. na podstawie umowy podpisanej przed zawarciem związku małżeńskiego i które nigdy nie wchodziło w skład majątku wspólnego. W jego ocenie umowa najmu podpisana w [...] r. z nowym właścicielem nie daje jej takiego uprawnienia i może być traktowana wyłącznie jako aktualizacja umowy pierwotnej. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji wskazał, że jest ona dla niego krzywdząca, gdyż musi ponosić podwyższone opłaty czynszowe wynikające z zameldowania żony. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 maja 2002 r. sygn. akt K 20/01 o niezgodności art. 9 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych z Konstytucją RP i utratą jego mocy prawnej z dniem 19 czerwca 2002 r. zaprzestał obowiązywać także art. 15 ust. 2 tej ustawy, uzależniający zameldowanie/wymeldowanie od potwierdzenia posiadania/utraty uprawnienia do przebywania w lokalu. S. D., stosownie do art. 145a kpa mógł jako strona w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie tego orzeczenia wystąpić z żądaniem wznowienia postępowania. Z uprawnienia tego nie skorzystał w następstwie czego organ odwoławczy nie miał podstaw do zastosowania art. 38 ust. 2 obowiązującej w chwili orzekania ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym i zmiany zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej podniesione. Na wstępie należy zauważyć z dniem 1 stycznia 2004 r. weszła w życie reforma sądownictwa administracyjnego. Stosownie do art. 85 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) z tą datą w Warszawie i w miejscowościach, w których miały siedziby ośrodki zamiejscowe Naczelnego Sądu Administracyjnego utworzono w ich miejsce, na podstawie ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) wojewódzkie sądy administracyjne. Stosownie do art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (...), sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, w skrócie p.s.a.). Na podstawie § 1 pkt 4 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2003 r. w sprawie utworzenia wojewódzkich sądów administracyjnych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości (Dz. U. Nr 72, poz. 652), dla obszaru województwa śląskiego utworzony został Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zgodnie z treścią art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.s.a.). Sądowej kontroli została poddana decyzja administracyjna wydana przez organ odwoławczy, który działa jako organ o charakterze reformacyjnym, ponownie merytorycznie rozpatrując sprawę w jej całokształcie, a także uwzględniając zmiany stanu faktycznego i prawnego, które nastąpiły po wydaniu decyzji przez organ I instancji (vide wyrok NSA sygn. akt V SA 3872/00, LEX nr 78936). Organ I instancji stwierdził, że zgodnie z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jednolity Dz. U. z 2001 r. Nr 87, poz. 960 ze zm.) urząd gminy wydaje decyzję o wymeldowaniu osoby, która opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego i utraciła prawo do przebywania w nim. Przepis ten zarówno w dacie orzekania organów obydwu instancji jak i obecnie stanowi, iż organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która utraciła uprawnienia wymienione w art. 9 ust. 2 i bez wymeldowania się opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego, albo osoby, która bez wymeldowania opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego i nie przebywa w nim, co najmniej przez okres 6 miesięcy, a nowego miejsca jej pobytu nie można ustalić. Zacytowanie w całości tego przepisu było konieczne (mimo, iż przytaczały go w pełnym brzmieniu organy w uzasadnieniach decyzji) ze względu na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 maja 2002 r. (publikowany Dz. U. Nr 78, poz. 716), który zniósł obowiązywanie art. 9 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności z dniem 19 czerwca 2002 r. W związku z utratą mocy art. 9 ust. 2 omawianej ustawy, do którego odsyła art. 15 ust. 2 ustawy, stanowiący podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji, zbędne jest powielenie rozważań na temat charakteru uprawnień do lokalu, jakie posiadała wówczas K. M.-D.. Decydujące dla dalszych rozważań będzie to, czy zgodnie z twierdzeniem skarżącego opuściła ona miejsce stałego pobytu w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności. Należy przy tym pamiętać, że pobytem stałym jest zamieszkiwanie w określonej miejscowości pod oznaczonym adresem z zamiarem stałego przebywania. Konsekwentnie do przyjętej definicji pojęcia pobytu stałego, opuszczenie tego miejsca pobytu rodzące obowiązek meldunkowy istnieje wówczas, gdy opuszczenie ma charakter trwały, a także dobrowolny. Spełnienie przesłanki opuszczenia przez osobę zainteresowaną dotychczasowego miejsca pobytu stałego następuje wówczas, gdy jest ono dobrowolne i wynika z jej własnej woli, a nie z powodu bezprawnych działań lub zachowań innych osób. W orzecznictwie istotnie przyjęto nadto domniemanie dobrowolności opuszczenia miejsca pobytu stałego w sytuacji, gdy zmuszenie do opuszczenia lokalu nie jest oczywiste, a strona nie podjęła przewidzianych prawem środków w celu obrony swych praw do przebywania w lokalu. Przenosząc powyższe rozważania na ustalony w sprawie stan faktyczny, baczyć w pierwszym rzędzie należy na to, że postępowanie administracyjne dotyczyło wymeldowania najemcy, który opuścił sporny lokal w [...] 2000 r. dobrowolnie celem sprawowania opieki nad chorą i samotną siostrą. Oczywistym jest, że skarżący nie musiał wyrazić zgody na zameldowanie obcej mu osoby w zajmowanym lokalu, który składa się z trzech izb o powierzchni [...]m. Nie można też podzielić poglądu jego żony, która nie akceptowała takiej sytuacji, że do opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego została zmuszona. Bezspornym jest, że K. M.-D. nie zamieszkuje w przedmiotowym lokalu i aktualnie nie stanowi on jej centrum życiowego. Zamieszkuje wspólnie z siostrą w mieszkaniu przy ulicy B w B., gdzie dokonała zameldowania na pobyt czasowy powyżej dwóch miesięcy i jak wynika z jej pism oraz oświadczeń będzie zamieszkiwać do czasu poprawy stanu zdrowia siostry, który jest bliżej nieokreślony. Zarówno organ I jak i II instancji dokonał wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie spełnienia przesłanek wymeldowania z pobytu stałego K. M.-D.. Decyzje organów różniła ich ocena prawna. Za prawidłową i znajdującą umocowanie w obowiązującym ówcześnie stanie prawnym, należy uznać decyzję organu odwoławczego. Pogląd ten był aktualny do dnia 19 czerwca 2002 r., kiedy to zgodnie z wskazanym wyżej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego posiadanie uprawnienia do przebywania w lokalu stanowiło okoliczność uniemożliwiającą wydanie decyzji o wymeldowaniu. Wyrok Trybunału orzekający o niezgodności z Konstytucją danego aktu prawnego czy jego części oznacza, że jest on obarczony wadą prawną od początku. Stanowisko to prezentuje orzecznictwo sądowoadministracyjne od dawna i nie wymaga uzasadnienia. W niniejszej sprawie utrata mocy obowiązującej przepisu nastąpiła po wydaniu zaskarżonej decyzji. Jednakże Sąd orzekający obowiązany jest w takim wypadku uwzględnić zmieniony stan prawny. Orzeczenie o niegodności aktu normatywnego z Konstytucją stanowi przesłankę wznowienia postępowania, określoną w art. 145a kpa. Z kolei zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1b ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, obliguje Sąd do uchylenia decyzji. Jeżeli chodzi o sedno sprawy, czyli materię zamieszkiwania żony skarżącego w spornym lokalu, to ona została prawidłowo wyjaśniona i rozważona przez organy obu instancji. Okoliczności w tej mierze przyznają rację skarżącemu. Postępowanie dowodowe wykazało, że od [...] 2000 r. skarżący mieszka samotnie i zmuszony jest korzystać z opieki córki. Żona zamieszkuje w innym mieszkaniu wspólnie z siostrą, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe i które stanowi jej miejsce faktycznego pobytu stałego. Wyjaśnić nadto należy, że ewidencja danych meldunkowych jest rejestracją stosunków faktycznych, stąd też powinna odzwierciedlać rzeczywiste dane o miejscu pobytu stałego lub czasowego. Co mając na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny na mocy art. 145 § 1 pkt 1b p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 200 tej ustawy.