II SAB/Gl 4/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski, Sędzia WSA Edyta Kędzierska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 28 marca 2025 r. sprawy ze skargi I. (I.) P. na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie świadczenia wychowawczego 1. stwierdza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się bezczynności, która miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, 2. umarza postępowanie sądowe w zakresie zobowiązania Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do wydania aktu w sprawie, 3. przyznaje od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej sumę pieniężną w wysokości 200 (dwieście) złotych, 4. oddala skargę w pozostałym zakresie, 5. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Skarżąca I.P. wniosła skargę na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie z odwołania skarżącej od decyzji z dnia 27 lutego 2024r. (doręczonej w dniu 7 marca 2024 r.) uchylającej prawo do świadczeń wychowawczych przyznanych na dziecko – V. P. na okres od 1 czerwca 2023 r. do dnia 31 maja 2024 r. W skardze podniosła zarzut naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.; - art. 12 K.p.a. przez niezastosowanie w sprawie i prowadzenie sprawy z naruszeniem zasady szybkości i prostoty postępowania i nierozpatrzenie odwołania skarżącej pomimo posiadania całości materiału dowodowego w sprawie; - art. 35 § 1 i 3 K.p.a. przez niezastosowanie w sprawie i niewydanie decyzji w ustawowym terminie 1 miesiąca w postępowaniu odwoławczym; - art. 7, 77, 80 i 78 K.p.a. przez niepodjęcie przez organ wszystkich czynności w sprawie w celu wyjaśnienia wszelkich okoliczności i niedokonanie na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego oceny, czy w istocie skarżąca utraciła status UKR, w tym także nieuwzględnienie dowodu z informacji uzyskanej od Straży Granicznej potwierdzającej posiadanie statusu UKR i niepodjęcie czynności zmierzających do wyjaśnienia tej okoliczności; - art. 36 K.p.a. przez niezastosowanie i niepoinformowanie skarżącej o niezałatwieniu sprawy w terminie, z podaniem przyczyn zwłoki i niewyznaczenie nowego terminu do załatwienia sprawy. Wobec powyższych zarzutów, wniosła o zobowiązanie organu do załatwienia sprawy i do wydania decyzji kończącej postępowanie w sprawie z odwołania skarżącej od decyzji uchylającej prawo do świadczeń wychowawczych z dnia 27 lutego 2024r. w terminie 30 dni oraz o stwierdzenie, że organ rozpatrujący sprawę dopuścił się bezczynności z rażącym naruszeniem przepisów prawa, a także o przyznanie od organu na rzecz skarżącej sumy pieniężnej w wysokości 1.000,00 zł (jeden tysiąc złotych 0/00) i o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego. W uzasadnieniu skargi wskazała, że złożyła wniosek o świadczenie wychowawcze na dzieci — V.P. oraz V. P. . Świadczenie wychowawcze zostało przyznane na okres od dnia 1 czerwca 2023r. do dnia 31 maja 2024r. Decyzją z dnia 27 lutego 2024r. (doręczoną skarżącej w dniu 7 marca 2024r.) organ uchylił prawo do świadczeń wychowawczych na V. P. z tego powodu, że według organu skarżąca utraciła status UKR, tj. na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalono, że nie odnotowano przyjazdu skarżącej na teren RP jako obywatelki Ukrainy, przybywającej do Polski po 23 lutego 2022r. w związku z działaniami wojennymi. Skarżąca, na wcześniejszych etapach postępowania przedłożyła szereg dokumentów potwierdzających posiadanie przez nią statusu UKR — w szczególności informację z Placówki Straży Granicznej w K. potwierdzającą posiadanie statusu "uchodźcy wojennego". W dniu 20 marca 2024r. skarżąca wniosła odwołanie od wydanej decyzji do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ponownie przedstawiając najbardziej aktualną informację uzyskaną ze Straży Granicznej oraz zaświadczenie wydane przez organ gminy, określające nadany status. Skarżąca podniosła, że podjęła wielokrotne próby w zakresie ustalenia stanu rozpatrzenia sprawy, złożyła ponaglenie na niezałatwienie sprawy w terminie z dnia 15 lipca 2024r. oraz prośby o interwencje przez teleinformatyczny system ZUS PUE, zarówno osobiście jak i przez pełnomocnika. Na dzień sporządzenia niniejszego pisma, organ nie podjął dalszych czynności, pomimo zakreślonego terminu do dokonania czynności. W zakresie wniosku o przyznanie na jej rzecz kwoty 1.000,00 zł, skarżąca podniosła, że jest to kwota rekompensująca czas oczekiwania, trudności w zakresie normalnego funkcjonowania, brak uzyskania informacji od organu, brak podjęcia prób wyjaśnienia zaistniałych okoliczności. Świadczenie pieniężne ma charakter rekompensaty za wadliwe działanie organu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej odrzucenie na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935). Podniósł w tym zakresie, że kierując do organu ponaglenie, strona obowiązana jest wskazać, której sprawy ono dotyczy, jeżeli przed organem toczy się z wniosku strony więcej niż jedna sprawa. W tym przypadku, ponaglenie nie zostało w ww. sposób sprecyzowane, wskazano bowiem różne okresy dotyczące różnych wniosków, a co za tym idzie różnych terminów załatwiania spraw. Tym samym uzasadniony jest wniosek o odrzucenie skargi. Organ dodał, że wymienione ponaglenie nie spełnia warunków określonych w art. 37 K.p.a., bowiem nie precyzuje, jakiej sprawy dotyczy. Wskazano w nim bowiem, że dotyczy postępowania w sprawie wniosku o świadczenie na okres 2023/2024 (znak [...]), jednak równocześnie w uzasadnieniu ponaglenia wskazano, iż dotyczy wniosku strony z dnia 29.03.2022 r. tj. wniosku złożonego w poprzednim okresie świadczeniowym 2022/2023 (znak: [...] postępowanie [...]). W kwestii postępowania toczącego się w sprawie organ wskazał, że w dniu 14.02.2023 r. I. P. złożyła w ZUS wniosek o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 1.06.2023 r. - 31.05.2024 r. na dzieci; V. P. i V. P. . Wniosek został rozpatrzony i w dniu 20.02.2023 r. strona została poinformowana o przyznaniu prawa do świadczenia wychowawczego na cały okres świadczeniowy na dwoje dzieci w pełnej wysokości. Decyzją z dnia 27.02.2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na okres od 1.06.2023 r. – do 31.05.2024 r. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że na podstawie rejestru prowadzonego przez Komendanta Głównego Straży Granicznej ustalił, iż nie odnotowano przyjazdu strony do Polski jako obywatela Ukrainy, który przybył po 23.02.2022 r. w związku z działaniami wojennymi. Organ podniósł, że zgodnie z art. 11 ustawy o pomocy państwa obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa (dalej: ustawa), w przypadku wyjazdu z Polski na okres powyżej 30 dni, obywatel Ukrainy traci prawo do świadczenia, które uzyskał na podstawie art. 1 ust. 1 ww. ustawy. Decyzja ta została stronie doręczona w dniu 7.03.2024 r. wraz z pouczeniem o możliwości złożenia odwołania. W dniu 20.03.2024 r. wpłynęło odwołanie strony, w którym wniosła o uchylenie decyzji oraz zarzuciła naruszenie art. 11 ustawy poprzez przyjęcie, że utraciła prawo do legalnego pobytu w Polsce w związku z wyjazdem oraz naruszenie art. 26 tej ustawy poprzez przyjęcie, że pobyt strony i jej dzieci nie spełnia przesłanek do przyznania prawa do świadczenia. 19 lipca 2024 r. pełnomocnik strony złożył ponaglenie na niezałatwienie sprawy w terminie (pismo z dnia 15.07.2024 r.). W dniu 5 grudnia wpłynęła do organu skarga strony na bezczynność organu. Odwołanie strony z dnia 20 marca 2024 r. zostało rozpatrzone wydaniem decyzji przez Prezesa ZUS w dniu 20 grudnia 2024 r. Decyzja została doręczona stronie w tym samym dniu. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (art. 119 pkt 4 w zw. z art. 120 P.p.s.a.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie podkreślenia wymagało, że na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości w zakresie swojej właściwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, która według art. 1 § 2 tej ustawy – co do zasady - sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Natomiast zgodnie z art. 3 § 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej P.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1 – 4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a cytowanego art. 3 § 2 tej ustawy. Ponadto podkreślenia wymagało, że zgodnie z art. 149 § 1 pkt 1 i 3, § 1a i § 2 P.p.s.a sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności, stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Sąd, w przypadku, o którym mowa w § 1, może ponadto orzec z urzędu albo na wniosek strony o wymierzeniu organowi grzywny w wysokości określonej w art. 154 § 6 lub przyznać od organu na rzecz skarżącego sumę pieniężną do wysokości połowy kwoty określonej w art. 154 § 6. Następnie należy podkreślić, że do skargi na bezczynność organu, znajduje zastosowanie art. 52 § 1 P.p.s.a., według którego skargę można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie, chyba że skargę wnosi prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka. Na podstawie zaś art. 52 § 2 P.p.s.a., przez wyczerpanie środków zaskarżenia należy rozumieć sytuację, w której stronie nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, taki jak zażalenie, odwołanie lub ponaglenie, przewidziany w ustawie. W przedmiotowej sprawie skarżąca – reprezentowana przez pełnomocnika – w piśmie z dnia 15 lipca 2024 r., które wpłynęło do organu w dniu 19 lipca 2024 r. - wniosła ponaglenie na niezałatwienie sprawy administracyjnej w terminie, prawidłowo wskazując znak sprawy [...]. Wobec tego nie zasługiwał na uwzględnienie wniosek organu o odrzucenie skargi z uwagi na to, że wymienione ponaglenie nie spełnia – w ocenie organu - warunków określonych w art. 37 K.p.a., gdyż nie precyzuje, jakiej sprawy dotyczy. Wskazano w nim bowiem, że dotyczy postępowania w sprawie: znak [...], a zatem – jak podniósł organ – z wniosku o świadczenie na okres 2023/2024. Okoliczność, że równocześnie w uzasadnieniu ponaglenia błędnie wskazano, iż dotyczy ono sprawy z wniosku strony z dnia 29.03.2022 r. tj. wniosku złożonego w poprzednim okresie świadczeniowym 2022/2023, nie może skutkować stwierdzeniem, że ponaglenie nie precyzuje, jakiej sprawy dotyczy, skoro prawidłowo określony został znak sprawy. W związku z tym wskazać należało, że skarżąca wyczerpała obligatoryjny tryb postępowania poprzedzającego złożenie skargi do sądu administracyjnego w tej sprawie. Zgodnie bowiem z art. 37 § 1 K.p.a., na niezałatwienie sprawy w terminie określonym w art. 35 lub w przepisach szczególnych albo w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1 lub na przewlekłe prowadzenie postępowania, stronie służy prawo do wniesienia ponaglenia do organu wyższego stopnia ( za pośrednictwem organu prowadzącego postępowanie), a jeżeli nie ma organu wyższego stopnia – do organu prowadzącego postępowanie. Przechodząc do oceny zasadności zarzutu skargi, dotyczącego bezczynności Prezesa ZUS w sprawie z odwołania skarżącej od decyzji z dnia 27 lutego 2024 r. uchylającej przyznane skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko – V. P. na okres od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r., podkreślenia wymagało, że według art. 35 § 1, § 3 i § 5 K.p.a., organy administracji publicznej obowiązane są załatwiać sprawy bez zbędnej zwłoki. Załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej - nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania, zaś w postępowaniu odwoławczym - w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania. Do terminów określonych w przepisach poprzedzających nie wlicza się terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności, okresów doręczania z wykorzystaniem publicznej usługi hybrydowej, o której mowa w art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 18 listopada 2020 r. o doręczeniach elektronicznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 569 i 1002), okresów zawieszenia postępowania, okresu trwania mediacji oraz okresów opóźnień spowodowanych z winy strony albo przyczyn niezależnych od organu. Natomiast zgodnie z art. 36 K.p.a., o każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie, organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia. Ten sam obowiązek ciąży na organie administracji publicznej również w przypadku zwłoki w załatwieniu sprawy z przyczyn niezależnych od organu. W związku z powyższym należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie, wielokrotnie przekroczony został termin, w ciągu którego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien był wydać rozstrzygnięcie w wyniku rozpoznania odwołania skarżącej od decyzji z dnia 27 lutego 2024 r. W dniu 20.03.2024 r. wpłynęło do organu odwołanie strony od wymienionej decyzji, doręczonej stronie w dniu 7.03.2024 r. Następnie 19 lipca 2024 r. strona – reprezentowania przez pełnomocnika - złożyła ponaglenie na niezałatwienie sprawy w terminie (pismo z dnia 15.07.2024 r.). Pomimo ponaglenia, organ nie wydał w sprawie rozstrzygnięcia. Stan ten nie zmienił się do dnia wniesienia skargi na bezczynność organu, co miało miejsce w dniu 5 grudnia 2024 r. (data wpływu do organu skargi na bezczynność). Natomiast dopiero po wniesieniu tej skargi, organ rozpoznał odwołanie strony z dnia 20 marca 2024 r. wydając decyzję w dniu 20 grudnia 2024 r. Decyzja została doręczona stronie w tym samym dniu. W związku ze wskazanymi wyżej okolicznościami, zasługiwał na uwzględnienie zarzut skargi, że w niniejszej sprawie doszło do bezczynności Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie ulega bowiem wątpliwości, że rozpoznanie przez niego odwołania nastąpiło z bardzo dużym przekroczeniem terminu, określonego w cytowanym wyżej art. 35 K.p.a. Organ ten wydał rozstrzygnięcie w dniu, w którym minęło 9 miesięcy od dnia wpływu przedmiotowego odwołania. Natomiast według art. 35 § 3 K.p.a. – jak już była o tym mowa wyżej - załatwienie sprawy w postępowaniu odwoławczym powinno nastąpić w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania. Na podstawie zatem art. 149 § 1 pkt 3 P.p.s.a. Sąd stwierdził, że organ powyższy dopuścił się bezczynności w załatwieniu sprawy, tj. rozpoznaniu odwołania. Jednocześnie przyjąć należało, że bezczynność ta miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa. W zakresie tej oceny podkreślenia bowiem wymagało, że – zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa – naruszenie kwalifikowane jako rażące musi mieć pewne dodatkowe cechy w stosunku do stanu określanego po prostu jako naruszenie, bądź zwykłe naruszenie. Podkreśla się także, iż dla uznania rażącego naruszenia prawa nie jest wystarczające samo przekroczenie przez organ ustawowych obowiązków, czyli także terminów załatwienia sprawy. Wspomniane przekroczenie musi więc być znaczne i niezaprzeczalne. Rażące opóźnienie w podejmowanych przez organ czynnościach ma być oczywiście pozbawione jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 675/12; postanowienie NSA z dnia 27 marca 2013 r. sygn. akt II OSK 468/13, dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przedmiotowej sprawie – jak wynika z przedstawionych wyżej okoliczności – zaistniały podstawy do przyjęcia oceny, że bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa. Podkreślenia bowiem wymagało, że bierność organu II instancji w załatwieniu sprawy była szczególnie długotrwała (dziewięciomiesięczna), a ponadto w powyższym okresie – jak wynika z przedłożonych akt administracyjnych - organ nie podjął żadnej czynności z wyjątkiem wydania decyzji, co wskazuje na to, że materiał dowodowy był kompletny, zatem postępowanie mogło być zakończone w terminie określonym w art. 35 § 3 K.p.a. Natomiast organ znacznie przekroczył termin załatwienia sprawy, nie stosując przy tym dyspozycji art. 36 § 1 K.p.a., a więc nie zawiadamiając strony o niezałatwieniu sprawy w terminie i o przyczynach zwłoki, nie wskazując terminu rozpoznania odwołania oraz nie pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia. Organ rozpoznał sprawę dopiero w dniu upływu 9 miesięcy od daty wniesienia odwołania – pomimo złożonego przez skarżącą ponaglenia, a także już po wniesieniu skargi na bezczynność. Okoliczności te uzasadniają stwierdzenie – zgodnie z art. 149 § 1a P.p.s.a., iż bezczynność organu miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, a jednocześnie, że w sprawie zaistniały podstawy zastosowania art. 149 § 2 P.p.s.a. tj. przyznania od organu na rzecz skarżącej sumy pieniężnej w wysokości 200 zł. Żądanie skargi w pozostałym zakresie należało oddalić, gdyż przyznanie kwoty w wyższej wysokości w stwierdzonych wyżej okolicznościach, wykraczałoby poza cele rozstrzygnięcia wydanego przy zastosowaniu art. 149 § 2 P.p.s.a. Z uwagi na to, że zarzucany w skardze stan bezczynności ustał w związku z wydaniem i doręczeniem przez organ administracji orzeczenia kończącego postępowanie po dniu wniesienia skargi, ale przed jej rozpoznaniem i rozstrzygnięciem przez sąd administracyjny, postępowanie sądowe w zakresie zobowiązania organu do wydania aktu administracyjnego podlegało umorzeniu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a. (por. uchwała NSA z 26 listopada 2008 r., I OPS 6/08, ONSAiWSA 2009/4/63). Przepis art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. stanowił podstawę rozstrzygnięcia w przedmiocie zwrotu stronie skarżącej kosztów postępowania, na które składało się wynagrodzenie pełnomocnika (480 zł).