III SA/Gl 1077/08

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług wskutek wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych postanawia odmówić przyznania prawa pomocy W dniu [...] r. (data z prezentaty biura podawczego Sądu) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wpłynęła skarga kasacyjna M. B. – sporządzona przez jego pełnomocnika – na postanowienie tego Sądu z dnia 10 listopada 2008 r., odrzucające skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. Przy skardze nadesłano urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy. Dokonawszy wstępnej analizy druku PPF po kątem wymogów formalnych, pismem z dnia [...] r., referendarz sądowy wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych wniosku. Odpowiadając na rzeczone wezwanie, w dniu [...] r., skarżący uzupełnił braki wniosku poprzez jego podpisanie i wypełnienie stosownych rubryk. Dodatkowo w piśmie procesowym z dnia [...] r. oświadczył, że wnosi w tej sprawie o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że nie stać go na poniesienie kosztów ponieważ jedyne źródło dochodu, którym dysponuje zostało obciążone tytułami egzekucyjnymi. Pozostała kwota, wolna od zajęć, wystarcza jedynie na skromne życie. Oświadczył przy tym, że mieszka z żoną i dzieckiem ale nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartego w druku PPF z dnia [...] r., wynika, że skarżący we wspólnym gospodarstwie domowym (mieszkanie należące do brata o pow. około [...] m²) pozostaje wraz z synem. M. B. nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3000 euro. Dochód tego gospodarstwa oszacowano na kwotę około [...] zł. Z nadesłanych przy druku PPF dokumentów źródłowych wynika, że skarżący w roku [...] r. uzyskiwał średnie miesięczne wynagrodzenie w kwocie [...] zł brutto oraz że średnie miesięczne zajęcie komornicze w tym okresie wyniosło około [...] zł. Pismem z dnia [...] r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie: "1) dokumentów wskazujących składniki majątku nieruchomego oraz o wartości 3000 Euro należące do skarżącego i osób pozostających z nim w gospodarstwie domowym, w tym do jego małżonki, oraz wysokość wszelkich dochodów uzyskanych przez skarżącego i te osoby w okresie ostatnich trzech miesięcy – należy w tym celu nadesłać w szczególności odpisy ksiąg wieczystych, zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń. Wezwanie to nie dotyczy zaświadczenia o zatrudnieniu i zarobkach, które skarżący już nadesłał, a także jego małżonki, pod warunkiem że orzeczono separację lub rozwód jego małżeństwa – wówczas należy przedstawić odpis orzeczenia wydanego w tym zakresie, 2) wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie ich likwidacji w okresie ostatnich sześciu miesięcy – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku, 3) odpisów zeznań podatkowych za rok 2008 złożonych przez skarżącego, jego małżonkę oraz inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, a jeśli zeznania te nie były jeszcze złożone – odpisu zeznania wspomnianej małżonki za 2007 r. lub zaświadczenia właściwego organu podatkowego potwierdzające, iż nie złożyła ona zeznań podatkowych za te lata, 4) odpisów ksiąg wieczystych, umów najmu itp. wskazujących, do kogo należą nieruchomości w B. przy ul. [...] oraz przy ul. [...]. Jeżeli skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym utracili tytuł prawny do którejś z tych nieruchomości, należy ten fakt wykazać, np. za pomocą odpisu umowy sprzedaży, 5) odpisów faktur lub rachunków pozwalających ustalić wysokość wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego." W cytowanym wyżej piśmie zawarto pouczenie, zgodnie z którym niezastosowanie do treści wezwania w terminie siedmiu dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej także w skrócie: P.p.s.a. W piśmie procesowym z dnia [...] r. skarżący zaakcentował, że nie wie jakie dochody posiada jego żona, która oświadczyła, iż nie zamierza pomagać skarżącemu w problemach, z którymi nie ma nic wspólnego. Ponadto nie udostępni mu informacji o kwotach i źródłach swoich dochodów. Skarżący podkreślił, że nie żyje z żoną w jednym gospodarstwie domowym. M. B. podniósł dalej, iż mieszka u brata i nie posiada żadnych faktur dokumentujących wysokość kosztów związanych z utrzymaniem nieruchomości. Oświadczył przy tym, że koszty te w całości ponoszone są przez jego brata. Skarżący oraz jego żona nie dysponują żadnym majątkiem powyżej 3000 euro. Z kolei nieruchomość przy ul. [...] była przez niego dzierżawiona od firmy "A" sp. z o.o. Umowa ta wygasła w związku z zakończeniem prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej. Nieruchomość przy ul. [...] należy do brata. Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym – czyli w myśl art. 245 § 3 w zw. z art. 211 P.p.s.a. obejmującym m.in. zwolnienie od kosztów sądowych – następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przywołanego przepisu wynika, że ustawodawca przez użycie sformułowania "wykaże" przesunął ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy na stronę. Zatem to na skutek wskazanych przez wnioskującego dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest on w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. Rola Sądu (referendarza sądowego) sprowadza się zaś do oceny informacji dostarczonych przez stronę w kontekście przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., która – co trzeba podkreślić – ma charakter ekonomiczny. Przepis ten nakłada na Sąd (referendarza sądowego) obowiązek zbadania zasadności wniosku strony w dwóch aspektach: przy uwzględnieniu wysokości obciążeń finansowych spoczywających na stronie w ramach jej udziału w postępowaniu oraz jej (rzeczywistych) możliwości finansowych. Z kolei w myśl art. 255 P.p.s.a., "jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 P.p.s.a. [druk PPF – ref.], okaże się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego." Przepis ten, który dodatkowo miał w tej sprawie zastosowanie, nakłada zatem na stronę obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczanie dokumentów bądź nieskładnie wyczerpujących oświadczeń musi mieć niewątpliwie wpływ na dokonywaną przez Sąd ocenę wniosku o prawo pomocy (tak M. Niezgódka – Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, wyd. 1, s. 244). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05, z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 [za:] postanowienie NSA z dnia 28 października 2008 r., sygn. akt II FZ 344/08, niepubl.). Należy podkreślić, że zastosowanie w tej sprawie art. 255 P.p.s.a. było nieodzowne, jako że przez przytoczone wcześniej sformułowanie "możliwości finansowe strony" należy w tym konkretnym przypadku rozumieć dochód wnioskodawcy i jego małżonki. Zgodnie bowiem z treścią art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie są obowiązani między innymi do wzajemnej pomocy, nie wyłączając z niej partycypacji w niezbędnych kosztach sądowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ.: ONSA i WSA 1/2005). Ustalono w tej sprawie, że wnioskodawca konsekwentnie w swoich oświadczeniach wskazuje, iż zamieszkuje wraz z żoną, akcentując przy tym, że nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. W obliczu przywołanego wyżej art. 23 K.r.i o. należy krytycznie odnieść się do oświadczenia skarżącego, w którym utrzymuje, iż żona odmawia udostępnienia dokumentów źródłowych dotyczących jej możliwości finansowych. Zdaniem rozpoznającego wniosek, w obliczu przedłożonych oświadczeń i dokumentów, sytuacja domowa skarżącego odpowiada definicji pojęcia "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym", przyjętej w orzecznictwie sądów administracyjnych. W praktyce, stosunkowo rzadkie są przypadki, w których osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadzą odrębne gospodarstwa domowe (postanowienie NSA z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepubl.). Jest przy tym zasadą, że wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów źródłowych może być skierowane tylko i wyłącznie do osoby, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą bądź sam wnioskodawca nie podejmie starań w celu uzyskania niezbędnych informacji, to wnioskujący o przyznanie prawa pomocy musi się liczyć z negatywnymi konsekwencjami w postaci odmówienia przyznania prawa pomocy. W toku rozpoznania wniosku stwierdzono nadto szereg innych mankamentów dowodowych. W ramach wezwania z dnia [...] r. zobligowano skarżącego do nadesłania wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Nie nadesłano takowych do dnia dzisiejszego. Podobnie nie ujawniono tytułów prawnych do nieruchomości wskazanych w pkt 4 wezwania referendarza sądowego z dnia [...] r. Reasumując, skarżący nie uczynił zadość obowiązkowi współpracy z Sądem w ramach toczącego się postępowania z wniosku o przyznanie praw pomocy. Fakt ten uniemożliwia weryfikację oświadczeń skarżącego, co więcej może wzmocnić wątpliwości co do ich wiarygodności, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jego możliwości płatniczych. Akcentowana wyżej bierna postawa skarżącego nie pozwala w konsekwencji uwzględnić wniosku; w orzecznictwie pojawił się nawet pogląd, w świetle którego w takiej sytuacji wykluczona jest możliwość jego merytorycznego rozpoznania, a uzasadnione jest pozostawienie go bez rozpoznania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2005 r., sygn. I OZ 842/05). W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.