III SA/Gl 1079/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Anna Apollo po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach M. B. domagał się uchylenia decyzji Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2008 r. sygn. akt III SA/Gl 1079/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargę, jako spóźnioną. Od tego orzeczenia M. B. wywiódł skargę kasacyjną skierowaną do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zawarł wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w formie zwolnienia go od kosztów sądowych. Z uwagi na fakt, iż powyższe żądanie nie zostało wyrażone w wymaganej przepisami formie, pismem z dnia [...] skarżącego wezwano (do rąk pełnomocnika) o nadesłanie podpisanego i prawidłowo wypełnionego wniosku w terminie 7 dni, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. M. B. złożył formularz w dniu [...] potwierdzając, iż zakres jego żądania obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powołał się na okoliczność, iż jedyne źródło dochodu stanowi dla niego wynagrodzenie za pracę, które obciążone jest tytułami [...] i po dokonanych w tym zakresie potrąceniach pozostaje do jego dyspozycji kwota zaledwie około [...] zł. Nadto oświadczył, że nie dysponuje żadnymi zasobami pieniężnymi ani przedmiotami wartościowymi. Wskazał też, że wprawdzie zamieszkuje u [...] wspólnie z małżonką i małoletnim dzieckiem, jednak nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego. Pomimo to wśród osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (rubryka nr 6 formularza "PPF") wymienił małoletniego syna. Z uwagi na fakt, że oświadczenia zawarte we wniosku uznano za niewystarczające dla oceny sytuacji materialnej skarżącego, zarządzeniem z dnia [...] wezwano go do uzupełnienia danych, na które się powołał, a w szczególności o: - nadesłanie odpisów lub kserokopii dokumentów obrazujących wysokość dochodów jego żony osiągniętych w okresie 3 ostatnich miesięcy, źródła z których omawiany dochód jest uzyskiwany oraz posiadane przez tę osobę składniki majątku (nieruchomości, przedmioty o wartości przekraczającej 3.000 Euro, oszczędności itp.); - orientacyjne określenie wysokości wydatków ponoszonych miesięcznie w związku z kosztami utrzymania domu (kopie lub odpisy faktur VAT, rachunków lub dowodów wpłat dotyczących uiszczanych należności za wodę, gaz, energię elektryczną, telefon podatek od nieruchomości itp.) oraz wskazanie, kto i w jakiej wysokości w nich partycypuje; - nadesłanie odpisów lub kserokopii zeznań podatkowych złożonych przez niego i małżonkę za rok [...] bądź zaświadczenia o wysokości ich dochodów za ten rok, wystawionego przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego; - przedłożenie odpisów lub kserokopii wyciągów z posiadanych przezeń i jego małżonkę rachunków bankowych, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich 3 miesięcy oraz wysokość zgromadzonych tam środków, natomiast gdyby rachunki te były zajęte – o przedstawienie zaświadczenia wystawionego przez bank, potwierdzającego ten fakt i zawierającego informację o wysokości zajęć oraz o sposobie ich spłaty, zaś w razie likwidacji rachunków bankowych – o udokumentowanie faktu zamknięcia rachunku; - przedłożenie odpisów lub kserokopii dokumentów wskazujących, do kogo należą nieruchomości w B. przy ul. [...] (adres zamieszkania wskazany w rubryce nr 2.1 formularza "PPF") oraz przy ul. [...], jaka jest ich powierzchnia i na jakich zasadach z nich korzysta (np. akt własności, odpis księgi wieczystej, umowy darowizny, najmu, użyczenia itp.) a także kto ponosi koszty ich utrzymania i w jakiej wysokości; - wyjaśnienie, czy prowadzona przezeń działalność gospodarcza została zlikwidowana, czy też nie, a w przypadku odpowiedzi twierdzącej – o nadesłanie odpisu lub kserokopii decyzji o wykreśleniu tej działalności z ewidencji oraz zgłoszenia aktualizacyjnego NIP-1 i NIP-3, dotyczącego zakończenia prowadzonej działalności. W odpowiedzi M. B. w dniu [...] nadesłał pismo, w którym oświadczył, iż nie są mu znane dochody żony, która nie zamierza mu pomagać w rozwiązaniu jego problemów. Zaznaczył iż nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa. Wskazał, że odmówiła mu ona udostępnienia informacji o wysokości swych dochodów oraz ich źródeł. Podniósł również, że nieruchomość położona w B. przy ul. [...] należy do jego [...], z kolei nieruchomość przy ul. [...] dzierżawił, zaś stosowna umowa dzierżawy "została zakończona" w związku z zaprzestaniem prowadzenia przezeń działalności gospodarczej. Wskazał także, iż mieszka u [...] i nie posiada żadnych faktur mogących potwierdzać ponoszone koszty. Nadto dodał, iż zarówno on sam jak i (według jego wiedzy) małżonka, nie posiadają żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 euro, majątku ani oszczędności. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 23 marca 2009r. odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. W terminie strona skarżący działając poprzez swego pełnomocnika wniósł sprzeciw na to postanowienie domagając się jego uchylenia i zwolnienia skarżącego z wpisu sądowego, zarzucając naruszenie art. 243 § 1 P.ps.a., art. 245 § 1 i § 3 P.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz uznanie, iż skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie uiścić pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. Zarzucił też naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a., poprzez uznanie przedłożonych przez skarżącego oświadczeń o stanie majątkowym i dochodach za niewystarczające do częściowego zwolnienia od kosztów. Pełnomocnik strony skarżącej wskazał, iż M. B. nie posiada środków finansowych, które mogłaby przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Podniósł, że skarżący uzupełnił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i przedłożenie posiadanych dokumentów. Zaznaczył, że nie wie, jakie dochody posiada żona, albowiem pozostaje z nią w faktycznej [...]. Mieszka u [...] i nie ponosi kosztów utrzymania domu. Nie dysponuje majątkiem powyżej 3.000 euro, nie ma środków na rachunkach bankowych i dlatego nie przedstawił wyciągów bankowych. Po potrąceniu kosztów [...] pozostaje mu na utrzymanie kwota [...] zł. Na zakończenie zarzucił, iż z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika, że odmowa przyznania prawa pomocy wynikła z uwagi na nie przedstawienie odpowiednich danych przez skarżącego, zaś faktyczne przyczyny wskazane w uzasadnieniu odwołują się do braku podania okoliczności, których przedstawienia nie żądano od skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: P.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wskazać zatem w tym miejscu należy, iż w myśl art. 245 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 243 § 1 P.p.s.a. strona może ubiegać się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym osobie prawnej a także innej jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, gdy ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a.). Przesłanką natomiast przyznania osobie prawnej prawa pomocy w zakresie częściowym jest wykazanie przez nią, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego albo rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Podkreślenia wymaga, iż co do zasady w postępowaniu sądowoadministracyjnym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 199 P.p.s.a.). Koszty związane z poszczególnymi czynnościami ponosi zatem ta strona, która czynności dokonała. Od powyższej zasady odstępstwem takim jest instytucja prawa pomocy, stanowiąca szczególny przypadek wyłączenia strony postępowania sądowego od obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. Zaznaczyć przyjdzie zatem, iż jej zastosowanie nie jest regułą, a wyjątkiem – mianowicie w przypadku, gdy strona nawet przy dołożeniu jak największych starań nie jest w stanie zgromadzić środków pieniężnych niezbędnych na pokrycie wspomnianych kosztów. Natomiast przy rozpoznawaniu takiego wniosku ocenie podlegają wszystkie składniki majątkowe podmiotu z nim występującego, przy czym zastrzec należy, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar udowodnienia, iż jego stan majątkowy uniemożliwia poniesienie pełnych kosztów postępowania. Rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy zauważyć należy, iż przesłanka zwolnienia strony skarżącej z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w tym należnego od wniesionej skargi wpisu sądowego - nie została spełniona. Do chwili obecnej, strona nie wykonała w należyty sposób wezwania z dnia [...] – nie nadesłała żądanych dokumentów źródłowych, które w pełni zobrazowałyby jej rzeczywistą sytuację finansową oraz możliwości płatnicze. Skarżący nie uzupełnił swego wniosku w stopniu czyniącym zadość wspomnianemu zarządzeniu. W szczególności, pomimo zawartego w nim wyraźnego wezwania, nie nadesłał wyciągów bankowych ani jakichkolwiek innych dokumentów umożliwiających dokonanie ustaleń co do stanu należących do niego i jego żony rachunków bankowych. Wskazał tylko, że prowadzona jest [...] co do jego majątku w wyniku, której pozostaje mu na utrzymanie [...] zł. Nie podał wysokości dochodu swej małżonki i nie przedłożył dokumentów potwierdzających źródła dochodów oraz ich rozmiaru. Nie przedłożył też złożonej przez nią deklaracji podatkowej za ubiegły rok. Wskazał wprawdzie, że pomiędzy małżonkami istnieje faktyczna [...], jednakże nie potwierdził tego żadnymi dowodami. Nie dołączył orzeczenia sądu o [...], nie przedstawił też dowodów na wniesienie [...] o orzeczenie [...]. Tymczasem należy zaakcentować, że zgodnie ze stanowiskiem judykatury (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006 r. sygn. akt I OZ 657/06, publ.: LEX Nr 181557), pojęcie "stanu majątkowego strony", o którym mowa w przepisie art. 252 §1 p.p.s.a. - branego pod uwagę przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy - nie może być interpretowane wąsko, gdyż nie jest ono tożsame z "jej majątkiem". Zakres tego pojęcia jest bowiem zbliżony do "sytuacji majątkowej", która obejmuje również dochody i majątek osób prowadzących z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe, czy też w inny sposób wpływających na jego możliwości finansowe. W treści wniosku skarżący podał wprawdzie, że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, ale tego nie uprawdopodobnił. Trzeba też zaznaczyć, iż równocześnie oświadczył, że wspólnie z nią zamieszkuje, nie wskazując przy tym racjonalnych przesłanek, które uprawdopodabniałyby fakt odrębnego gospodarowania lub uzasadniałyby taki stan rzeczy. Nie podał również żadnych dodatkowych informacji, pozwalających wyjaśnić nietypową raczej sytuację, w której małżonkowie niepozostający w [...] i zamieszkujący razem, nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego i nie mają wiedzy o warunkach materialnych (źródłach dochodów) współmałżonka. Są to okoliczności szczególnie istotne w tej sprawie jako, że zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por.: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ.: ONSAiWSA 2005/1/8). W rezultacie, brak złożenia przez stronę jakichkolwiek informacji i dokumentów w powyższym zakresie stanowi okoliczność wykluczającą przyjęcie, iż zachowała ona wymóg, o którym mowa w art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a. Dodatkowo należy odnotować, że M. B. nie udzielił także wyjaśnień w kwestii kosztów utrzymania (opłaty za wodę, gaz, energię elektryczną, telefon itp.) ograniczając się wyłącznie do lakonicznego stwierdzenia, iż "mieszka u [...] i nie posiada żadnych faktur, którymi mógłby potwierdzić ponoszone koszty". Nie wskazał jednak, dlaczego nie określił ich orientacyjnej miesięcznej kwoty, ani nie podał, kto i w jakiej wysokości w nich partycypuje, a w szczególności, czy są one w całości uiszczane przez [...], czy też częściowo również przez niego. Warto także zwrócić uwagę, że w swym piśmie złożonym do Sądu w dniu [...] wnioskujący podał, iż nieruchomość położoną w B., przy ul. [...] dzierżawił, zaś zawarta w tym zakresie umowa "została zakończona" w związku z likwidacją prowadzonej przezeń działalności gospodarczej, tymczasem oświadczenie to budzić może uzasadnione wątpliwości. Z przedłożonej kopii decyzji z dnia [...] wydanej przez Wójta Gminy [...] wynika bowiem, iż rzeczona działalność uległa wykreśleniu z ewidencji z dniem [...] podczas gdy skarżący wskazał ten adres w rubryce nr 2. 1 wniosku o przyznanie prawa pomocy, który złożony został blisko 11 miesięcy później ([...]). Równocześnie skarżący, choć był do tego wyraźnie wezwany, nie udokumentował w żaden sposób tytułu prawnego, jaki przysługuje mu do omawianej nieruchomości. Przepis art. 255 P.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w tym zakresie albowiem instytucja prawa pomocy ma zagwarantować prawo do sądu osobom (zarówno fizycznym jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na ponoszenie występujących w sprawie opłat sądowych i wydatków, do których zalicza się również należny w sprawie wpis sądowy od skargi. Orzekanie na podstawie niepełnych danych nie jest możliwe ani dopuszczalne. Z uwagi na fakt, iż w rozpoznawanej sprawie strona skarżąca nie wykazała się chęcią współpracy, przyjąć należało, iż nie udowodniła sposób wystarczająco przekonujący jakoby zasługiwała na dofinansowanie z budżetu państwa, gdyż prawo pomocy jest właśnie taką formą dotowania. Stanowisko strony, która uchyla się od zaprezentowania stosownej dokumentacji potwierdzającej jej aktualny stan majątkowy i możliwości płatnicze, nie zasługuje na aprobatę. Z treści art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. wynika, iż inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania istnienia przesłanek przemawiających za słusznością przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy. Strona skarżąca lakonicznie ustosunkowując się do wezwania zobowiązującego ją do dokładniejszego zobrazowania i uprawdopodobnienia jej sytuacji majątkowej uniemożliwiła Sądowi dokonanie wnikliwej i rzetelnej oceny jej kondycji finansowej. Okoliczność ta nie pozwala uwzględnić wniosku. W orzecznictwie istnieje pogląd, iż w takiej sytuacji wykluczona jest możliwość jego merytorycznego rozpoznania a uzasadnione jest pozostawienie go bez rozpoznania (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2005 r. sygn. akt I OZ 842/05). Wobec powyższego na podstawie art. 260 P.p.s.a. art. 246 § 2 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.