III SA/Gl 1224/09

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 29 grudnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R.H. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie inne koncesje i zezwolenia, w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 5.000 zł, skarżący R.H. złożył wniosek o prawo pomocy obejmujący zwolnienie od kosztów sądowych, ewentualnie o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych powyżej kwoty 1.000 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że w związku z utratą możliwości stosowania procedury uproszczonej w wywozie, utracił możliwość prowadzenia swojej firmy w taki sposób, aby przynosiła ona dochody. W tej sytuacji nie stać go na uiszczenie tak wysokiego wpisu sądowego. Na dowód ciężkiej sytuacji finansowej prowadzonej przez siebie firmy, wnioskodawca przedłożył końcową część aktualnego bilansu za okres od dnia 1 stycznia 2009 r. do dnia 30 września 2009 r. (raport uwzględniający zapisy z tzw. bufora). Z zapisu tego wynika, że firma osiągnęła stratę w wysokości 2.662,62 zł. Skarżący zaznaczył jednocześnie, że jeżeli zwolnienie od kosztów sądowych będzie niemożliwe, to wnosi o "pozostawienie tych kosztów w wysokości do 1.000 zł". W uzasadnieniu wniosku R.H. stwierdził, że pozostaje ze swoją żoną w ustroju rozdzielności majątkowej, nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego i nie mieszka razem z nią. Oświadczył, że w ogóle nie ma osób, które pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Wnioskodawca jest właścicielem połowy domu o ogólnej powierzchni 101,5 m 2 oraz samochodu osobowego marki [...] z 2005 r., o wartości około 35.000 zł. Poza tym, skarżący nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, papierów wartościowych, ani przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3.000 Euro. Jego jedynym źródłem utrzymania jest dochód z prowadzenia firmy, która aktualnie przynosi stratę. Skarżący został wezwany zarządzeniem referendarza z dnia 30 listopada 2009 r. do uzupełnienia danych, na które powołał się w tym wniosku, poprzez wykazanie swojego stanu majątkowego oraz stanu majątkowego jego żony. Stan majątkowy skarżącego miał być wykazany także przez: - nadesłanie odpisów lub kserokopii dokumentów obrazujących wysokość aktualnie ponoszonych w związku z kosztami utrzymania domu wydatków w postaci rachunków, faktur VAT lub dowodów wpłat uiszczanych opłat za wodę, gaz, energię elektryczną, telefon, podatek od nieruchomości itp., oraz wskazanie kto i w jakiej wysokości w nich partycypuje; - udokumentowanie (odpisem z księgi wieczystej lub kopią stosownego aktu notarialnego) tytułu prawnego do nieruchomości - wymienionej w rubryce 7.1 formularza; - przedłożenie odpisu lub kserokopii zawartej umowy majątkowej małżeńskiej, na którą powołał się skarżący w rubryce 6 formularza. Z kolei stan majątkowy żony skarżącego miał być wykazany przez: - wskazanie posiadanych przez żonę skarżącego składników majątku, tj. nieruchomości, przedmiotów o wartości powyżej 3000 euro, oszczędności itp.; - nadesłanie odpisu bądź kserokopii złożonego przez żonę skarżącego zeznania podatkowego za 2008 r. lub zaświadczenia wystawionego przez Naczelnika właściwego Urzędu Skarbowego o wysokości osiągniętego w tym roku dochodu oraz o wysokości dokonanych odliczeń; - nadesłanie odpisu bądź kserokopii dokumentów wskazujących na wysokość osiąganych przez żonę skarżącego w ciągu ostatnich trzech miesięcy dochodów, w tym źródła z którego dochody te są uzyskiwane. Skarżący nadesłał dokumenty o które był wezwany, za wyjątkiem jednak tych dokumentów, które miały zobrazować stan majątkowy jego żony A.H. Jedynymi materiałami, które zostały w tym zakresie nadesłane są: kserokopia aktu notarialnego w którym zawarta została umowa wyłączająca wspólność majątkową małżeńską oraz materiały wskazujące na to, że małżonkowie są współwłaścicielami nieruchomości opisanej w formularzu wniosku o prawo pomocy. Wnioskodawca oświadczył w piśmie z dnia [...]r., że nie ma możliwości wypowiedzenia się co do składników majątku żony oraz jej dochodów, nie może także wskazać takich składników, czy dochodów. Jest to spowodowane tym, że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego i nie ma wglądu do jej zeznań, ani osobistego majątku. Ponadto skarżący nie przedłożył również żadnych odpisów lub kserokopii dokumentów obrazujących wysokość aktualnie ponoszonych wydatków w związku z kosztami utrzymania domu. Skarżący nie przedłożył żadnych rachunków, faktur VAT lub dowodów wpłat uiszczanych tytułem opłat za wodę, gaz, energię elektryczną, telefon, podatek od nieruchomości. W tym zakresie skarżący poprzestał jedynie na pisemnym oświadczeniu, że nie posiada rachunków za opłaty związane z kosztami utrzymania, oświadczył jednak, że wynoszą one tylko około 400 zł miesięcznie (czynsz, prąd, gaz). W efekcie skarżący nie przedłożył jakichkolwiek dokumentów źródłowych, które obrazowałyby stan majątkowy jego żony oraz jego osobiste wydatki na utrzymanie własnego gospodarstwa domowego. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy zażądał jedynie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek ten, obejmował więc jedynie żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku R.H. należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Dokonana w tym kontekście analiza okoliczności sprawy oraz przedłożonego przez R.H. niekompletnego materiału dowodowego doprowadziła do konkluzji, że brak jest podstaw do uwzględnienia zgłoszonego żądania. W tym miejscu należy podkreślić generalną zasadę, zgodnie z którą to same strony ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 199 P.p.s.a.). Prawo pomocy jest instytucją proceduralną, która tworzy wyłom od tej generalnej zasady postępowania sądowoadministracyjnego. W sytuacji, w której stronie zostanie przyznane prawo pomocy, koszty postępowania sądowego są pokrywane z budżetu państwowego. Fakt ten powoduje, że korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, a więc wtedy, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Odnosi się to więc do sytuacji, w których wnioskodawca nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stąd ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy, co wynika z art. 246 § 1 P.p.s.a. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony, obejmujące między innymi dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a także o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 P.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia referendarzowi lub Sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Ponadto art. 255 P.p.s.a. ustawy stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy. Nie uczynił bowiem całkowicie zadość wezwaniu do przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby ocenić jaka jest jego rzeczywista sytuacja majątkowa. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Wnioskodawca miał obowiązek wykazania swojej kondycji majątkowej dwutorowo: miał przedstawić stan prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej oraz miał także obowiązek rzetelnie i wyczerpująco przedstawić kondycję majątkową, zarówno swoją, jak i swojej żony. W takim zakresie zostało zresztą sprecyzowane skierowane do wnioskodawcy wezwanie referendarza z dnia 30 listopada 2009 r.. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że skarżący nie wykazał stanu majątkowego swojej żony. Poprzestał jedynie na stwierdzeniu, że pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej. Sytuacja ta jednak nie ma znaczenia w przypadku badania przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a, które mają stwierdzić, czy wnioskodawca spełnia warunki skutkujące przyznaniem prawa pomocy. Stosownie do art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zmianami) małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy. Z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (tak postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, publ. w ONSAiWSA 2005 r., z.1, poz. 8; LEX 141470). Instytucja rozdzielności majątkowej małżonków znajduje swoje klasyczne zastosowanie w relacjach między jednym z małżonków, a osobą trzecią, u której to osoby drugi małżonek zaciągnął zobowiązanie cywilnoprawne. Na obowiązywanie instytucji rozdzielności majątkowej, małżonek może powoływać się generalnie w stosunku do osób trzecich w celu uniknięcia zaspokojenia zobowiązań cywilnoprawnych, które zostały zaciągnięte u osób trzecich jedynie przez drugiego małżonka – i to w czasie trwania ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Strona wnioskująca o przyznanie jej prawa pomocy, swój wniosek adresuje do Sądu. Nie powstaje więc żadna relacja między wnioskodawcą, a osobą trzecią. Powstaje natomiast relacja miedzy wnioskodawcą, a organem państwowym. W tej sytuacji bezpośrednie zastosowanie ma właśnie generalna norma zawarta w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ocena stanu majątkowego wnioskodawcy pozostającego w związku małżeńskim nie może nastąpić bez rozważenia stanu majątkowego jego małżonka. W takim przypadku nie ma znaczenia, jaki ustrój majątkowy obowiązuje w danym związku małżeńskim. W przedmiotowej sprawie skarżący nie mógł więc odmówić przedstawienia stanu majątkowego swojej żony, powołując się na obowiązywanie w ich małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej. Z kolei również negatywnie należy ocenić fakt, że skarżący nie wykazał za pomocą rachunków lub innych dowodów tego, jakie wydatki ponosi w rzeczywistości w związku z utrzymaniem swojego gospodarstwa domowego. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że skarżący nie przedstawił w sposób wyczerpujący całokształtu swojego stanu majątkowego – nie uwzględniając także stanu majątkowego swojej małżonki. Tak więc aktualny stan majątkowy i sytuacja dochodowa strony nie zostały zobrazowane w sposób dostatecznie dokładny. Doprowadziło to do sytuacji, w której uniemożliwione zostało rzetelne zbadanie czy w przedmiotowej sprawie zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy wnioskodawcy. Stan taki skutkuje tym, że brak jest podstaw do uwzględnienia jego wniosku. Mając na powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.