III SA/Gl 147/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Brandys - Kmiecik po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Z.J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w zakresie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie z wpisu sądowego od skargi oraz ustanowienia adwokata z urzędu postanawia: oddalić wniosek. Pismem datowanym z dnia [...] skarżący Z. J. złożył skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego. Jednocześnie wniósł o zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. W wyniku wezwania z dnia [...]. swoje żądanie uzupełnił na urzędowym formularzu. Wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, która jest osobą starszą i schorowaną, pod stałą opieką lekarską; powyższe zaś wiąże się z dodatkowymi wydatkami. Oboje małżonkowie nie posiadają żadnych oszczędności, papierów wartościowych czy przedmiotów o wartości powyżej [...] euro. Nadto prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza w [...] r. i [...] r. przyniosła stratę w wysokości [...] zł i [...] zł. Zaś miesięczne dochody rodziny strony wynoszą jedynie [...] zł netto i obejmują emeryturę skarżącego w kwocie [...] zł oraz dodatek [...] żony w wysokości [...] zł. Jako składniki posiadanego majątku Z. J. wymienił mieszkanie typu własnościowego o pow. [...] m2 darowane wnukowi oraz [...] ha [...] otrzymany w spadku po rodzicach przez żonę skarżącego, który z uwagi na położenie nie przynosi żadnych dochodów i nie przedstawia żadnej wartości. Nadto wnioskodawca jest również właścicielem działki o pow. [...] m2, gdzie zlokalizowana jest jego firma (vide: odpis z księgi wieczystej nr [...]). Skarżący podniósł także, iż majątek prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa obciążony jest długiem hipotecznym wynoszącym [...] zł na rzecz Banku [...] oraz kwotą [...] zł pożyczoną od [...] S.A. w W. (zabezpieczoną w Rejestrze Sądowym Sądu Rejonowego w K.). W uzupełnieniu wniosku dołączył do akt sprawy zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia skarżącego i jego żony wraz z dowodami ponoszonych opłat za leki; oświadczenie w przedmiocie oddzielnego zamieszkiwania wnuka i jego rodziny; postanowienie komornika z dnia [...] o podjęciu postępowania egzekucyjnego; odpis z księgi wieczystej nr [...] potwierdzający, iż żona jest współwłaścicielem w [...] niezabudowanej działki o pow. [...] ha i [...] m2; odcinek pobieranego na rzecz żony zasiłku [...]; decyzję ZUS z dnia [...] o waloryzacji emerytury wraz z przekazem pocztowym, z treści których wynika, iż ta ulega zmniejszeniu o egzekucję administracyjną w wysokości [...] zł; pismo z dnia [...] obrazujące wielkość ponoszonych opłat za czynsz ([...] zł), energię elektryczną ([...] zł), gaz ([...] zł), telefon ([...] zł), RTv ([...] zł), a ponadto wyjaśniające, iż stosowne dokumenty w tym przedmiocie wystawione są na wnuka, bo to on jest właścicielem mieszkania, mimo iż w nich nie partycypuje. Nadto z kserokopii zeznań podatkowych PIT-36 ustalono, iż dochód skarżącego za lata [...] i [...] z tytułu pobieranej emerytury wynosił [...] zł i [...] zł, natomiast strata z prowadzonej działalności kształtowała się w wysokości [...] zł i [...] zł. Dodatkowo na podstawie ugody cywilnoprawnej zawartej z Bank [...] ciąży na nim spłata zadłużenia rozłożona na [...] miesięcznych rat nie mniejszych niż [...] zł począwszy od [...]. Poza tym do akt o sygn. III SA/Gl 1535/07 skarżący nadesłał: rachunek z apteki opiewający na kwotę [...] zł (według wyjaśnień skarżącego kwota ta stanowi koszt zakupu leków za dwa miesiące); umowę o pracę wnuka, z treści której ustalono, iż jego pracodawcą jest sam skarżący, a wypłacane wnukowi wynagrodzenie wynosi "[...] zł + premia uznaniowa"; deklaracje na podatek od towarów i usług za okresy od [...] do [...] (w pierwszym z tych miesięcy nie wykazano żadnej podstawy opodatkowania, w kolejnych miesiącach wartość ta kształtowała się następująco: [...] zł – w [...], [...] zł – w [...], [...] zł – we [...], [...] zł – w [...] oraz [...] zł – w [...]); postanowienie z dnia [...] o podjęciu postępowania egzekucyjnego zawieszonego na wniosek wierzyciela; rozliczenie salda czynszowego skierowanego do wnuka skarżącego; zaświadczenie lekarskie dotyczące skarżącego; wyciąg z rachunku bankowego skarżącego z dnia [...] (ujemne saldo końcowe na rachunku wynosiło wówczas [...] zł); a także pisma związane z postępowaniem w sprawie zezwolenia, o które skarżący ubiega się w ramach prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Dokumenty te również wykorzystano w niniejszej sprawie. Postanowieniem z dnia 19 maja 2008 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zwolnił stronę z wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę [...] zł, w pozostałym zakresie wniosek oddalił. Po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu w wysokości [...] zł skarżący w dniu [...] ponownie zwrócił się o przyznanie prawa pomocy przedkładając dodatkowe dokumenty w postaci umowy "przedwstępnej – warunkowej" sprzedaży nieruchomości położonej przy ul. [...] w O., należącej do Z. J., wraz z całym wyposażeniem i zespołem składników niematerialnych jego firmy wpisanej do ewidencji działalności gospodarczej pod nazwą "A.", którą zgodnie z postanowieniem art. 3 pkt A tej umowy przekształcono w Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością; postanowienia Sądu Rejonowego w C., [...] Wydziału Gospodarczego, z którego ustalono, iż skarżący posiadał w Spółce "B." udziały o łącznej wartości [...] zł; deklaracji VAT-7 za miesiące od [...] do [...] r. wraz z raportami kasowymi Spółki "B." za ten okres oraz rachunkiem zysków i strat, gdzie wykazano stratę w kwocie [...] zł; wyjaśnień skarżącego w przedmiocie przeniesienia prowadzonej działalności gospodarczej zarejestrowanej jako "A." na ul. [...] w Z., gdzie zamieszkuje razem z żoną; zeznania podatkowego PIT-36 za [...] r., z którego wynika, iż skarżący osiągnął w tym okresie dochód w kwocie [...] zł oraz poniósł stratę z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł; deklaracji VAT-7 za okres od [...] do [...] r., gdzie wykazano następujące podstawy opodatkowania: [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł, [...] zł; świadectwa pracy wnuka P. J. wraz z aneksem do umowy o pracę zawartej ze Spółką "B.", w której miesięczne wynagrodzenie ustalone zostało w kwocie [...] zł plus premia uznaniowa; decyzji ustalającej wysokość należnego do zapłaty przez żonę skarżącego w [...] i [...] r. podatku rolnego; rachunków ponoszonych opłat za leki oraz za mieszkanie przy ul. [...] w Z., które zgodnie z wyjaśnieniem skarżącego pokrywane są przez niego mimo, iż widnieją na nazwisko wnuka. Postanowieniem z dnia 14 listopada 2008 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach postanowił odmówić przyznania prawa pomocy uznając, że nie została spełniona ustawowa przesłanka warunkująca pełne zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienia fachowego pełnomocnika w stopniu pozwalającym na uwzględnienie złożonego wniosku. Skarżący nie wykazał bowiem w dostateczny i przekonujący sposób jakoby jego sytuacja materialna i bytowa uległa zmianie w taki sposób, iż uzasadniałaby zastosowanie tej szczególnej instytucji procesowej jaką jest przyznanie prawa pomocy w zakresie odpowiadającym żądaniu wnioskodawcy. Na powyższe postanowienie strona skarżąca wniosła sprzeciw, w którym uzasadniając niemożność uiszczenia wpisu sądowego i podtrzymując żądanie ustanowienia adwokata z urzędu szczegółowo wyjaśniła przyczyny swojej obecnej sytuacji materialnej. Podkreślono procedurę przekształcenia przedsiębiorstwa w spółkę z o.o. oraz dalszy brak zezwolenia na wyrób [...] co skutkuje nie podjęciem działalności przez spółkę. Zaznaczono także, iż skarżący nie otrzymuje "dożywotniej gaży" w kwocie [...], gdyż zapewniająca to wynagrodzenie umowa przedwstępna już nie obowiązuje. Nadto otrzymane należności ze sprzedaży [...] w miesiącu [...] przeznaczono na wypłatę zaległych poborów dla pracownika, który dozorował obiekty i karmę dla stróżujących psów. Natomiast dochody z aktualnej działalności w zakresie doradztwa [...] są sporadyczne i niewysokie, i przeznaczane na pokrycie kosztów utrzymania. Poza tym sytuacja materialna pogorszyła się z powodu [...] chorej żony. Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy. Sąd wskazał, że zarówno w [...] r. jak i w [...] r. skarżący osiągnął stosunkowo wysokie przychody z tego tytułu (odpowiednio [...] zł oraz [...] zł). Działalność gospodarcza skarżącego była kontynuowana również w pierwszym półroczu [...] r. co wynika z deklaracji VAT-7. Nadto żona skarżącego nadal jest współwłaścicielem nieruchomości leśnej, za którą uiszcza stosowny podatek. Dotychczasowa działalność pod firmą ,,A." została przekształcona w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, której [...]% udziałów przejął J. F., natomiast strona pełni funkcję Prezesa Zarządu i jak podkreśla nie otrzymuje wynagrodzenia z tego tytułu. Okoliczność ta pozostaje jednak bez wpływu na rozstrzygnięcie wniosku bowiem jak wykazywała strona od drugiego półrocza [...] r. z tej działalności zysków nie uzyskiwał. Przedstawione wyżej okoliczności prowadzą do wniosku, że skarżący nie znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu sfinansowanie kosztów postępowania sądowego w ustalonym wcześniej zakresie, bowiem nie stwierdzono aby sytuacja materialna i bytowa strony uległa zmianie w taki sposób, iż uzasadniałaby zastosowanie tej szczególnej instytucji procesowej jaką jest przyznanie prawa pomocy w zakresie odpowiadającym żądaniu wnioskodawcy. Dnia 26 lutego 2009 r. postanowieniem o sygn. akt I FZ 18/09 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na wspomniane wyżej postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, motywując powyższe brakiem takiej zmiany w sytuacji majątkowej wnioskodawcy, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy. Dodatkowo Sąd wskazał na uzyskiwanie przez wnioskodawcę dodatkowych środków z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej w zakresie doradztwa [...], z tytułu której w okresie od [...] do [...] r. wartość transakcji osiągnęła ponad [...] zł. Postanowieniem z dnia 12 maja 2009 r. sygn. akt 147/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargę, uzasadniając powyższe nieuiszczeniem przez skarżącego wpisu, mimo prawomocnego przyznania prawa pomocy. Dnia [...] r. skarżący zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia z kosztów sądowych oraz przyznania adwokata z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej w skrócie jako P.p.s.a. prawo pomocy osobie fizycznej przysługuje, gdy wykaże, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu referendarza i sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem podatnika, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Przedmiotowy wniosek skarżącego, który wpłynął dnia [...] r. stanowi kolejny wniosek dotyczący przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych. Kwestia odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów została prawomocnie rozstrzygnięta (postanowieniem z dnia 26 lutego 2009 r. o sygn. akt I FZ 18/09 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na wspomniane wyżej postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 grudnia 2008 r.) Rozstrzygnięcie kolejnego wniosku w tym samym przedmiocie wymaga rozważenia, czy sytuacja majątkowa skarżącego uległa zmianie (pogorszeniu) w stosunku do ustalonej przez sąd przy rozpoznaniu poprzedniego wniosku. W takim stanie rzeczy ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy mógłby być uwzględniony tylko w przypadku zmiany okoliczności (art. 165 P.p.s.a.), to jest pogorszenia sytuacji skarżącego w stosunku do istniejącej w dacie odmowy (por. postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2007 r. II GZ 64/07). Jakkolwiek bowiem strona, po prawomocnym oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, może złożyć kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, to jednak rozpoznanie tego kolejnego wniosku nie może polegać na weryfikowaniu ocen i rozstrzygnięcia objętego wcześniejszym prawomocnym postanowieniem, bez zaistnienia przesłanek ku temu. Prawomocne postanowienie w tym zakresie wiąże nie tylko strony, ale także Sąd. Ponowne rozstrzygnięcie w tym przedmiocie jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na takie okoliczności, które powstały później i w sposób zasadniczy zmieniają sytuację materialną strony. Zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby w ich świetle przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych stało się uzasadnione. Musiałyby to być zatem zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawczyni. W przedmiotowej sprawie oceny sytuacji skarżącego dokonano zatem poprzez analizę wniosku o przyznanie prawa pomocy, a następnie porównanie jego treści z uzasadnieniem postanowienia oddalającego poprzedni wniosek. W efekcie tych zabiegów nie dopatrzono się jakiekolwiek różnicy w sytuacji majątkowej skarżącej. Rozpatrując kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy należy w związku z tym stwierdzić, że skarżący w złożonym ponownie wniosku nie powołał nowych okoliczności, które mogłyby mieć znaczenie dla odmiennego niż wcześniej przyjęte rozstrzygnięcie w zakresie prawa pomocy. Na jakąkolwiek zmianę w stosunku do stanu faktycznego przyjętego przez Sąd w powołanym postanowieniu nie wskazują oświadczenia zawarte w obecnie rozpoznawanym wniosku. W ramach tych skarżący wskazał na zły stan zdrowia, co jednak stanowi okoliczność podnoszoną przez skarżącego uprzednio (na chorobę żony skarżący wskazywał w piśmie z dnia [...] r., na swój pogarszający się stan zdrowia – w piśmie z dnia [...] r.). skarżący nie wskazał również, że zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej i nie przedłożył w związku z tym faktem żadnych dowodów. Konsekwencją braku nowych okoliczności, istotnych z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy jest uznanie, że dotychczasowe rozważania prawne, w szczególności zawarte w uzasadnieniu ww. wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 lutego 2009 r. o sygn. akt I FZ 18/09 zachowują aktualność i można uznać je za adekwatne do aktualnie rozpatrywanego wniosku skarżącej. W ślad za wyrokiem ww. wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego należy zatem wskazać, że przedstawione wyżej okoliczności prowadzą do wniosku, że skarżący nie znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu sfinansowanie kosztów postępowania sądowego w ustalonym wcześniej zakresie, bowiem nie stwierdzono aby sytuacja materialna i bytowa strony uległa zmianie w taki sposób, iż uzasadniałaby zastosowanie tej szczególnej instytucji procesowej jaką jest przyznanie prawa pomocy w zakresie odpowiadającym żądaniu wnioskodawcy. Zabrakło uprawdopodobnienia zmiany okoliczności faktycznych w sytuacji majątkowej zainteresowanej jakie wcześniej zostały przyjęte za przesłankę rozstrzygnięcia, a które uzasadniałyby wydanie postanowienia o odmiennej treści niż pierwotne rozstrzygnięcie (por. komentarz do ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze, 2006, wyd. II.). Jak wynika z art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Jak wyżej powiedziano jedynie zatem zmiany okoliczności, o jakich mowa w tym przepisie, uzasadniać mogą odmienne od dotychczasowego rozstrzygnięcie. Taka sytuacja w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła. Ponowny wniosek złożony po uprawomocnieniu się postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych podlega merytorycznemu rozpoznaniu, jednak w przypadku braku zmiany okoliczności powinien być oddalony (vide orzeczenie Sądu Najwyższego z 31 października 1935 r., C.I. 1775/35, PREiS 1936, nr 2, s. 370, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1970 r., II CZ 139/70, OSPiKA 1971, z. 10, poz. 178, odnośnie do podobnych do zawartych w P.p.s.a. unormowań, na tle których rozpatrywany jest przedmiotowy wniosek, postanowienie NSA z dnia 14 grudnia 2007 r., I FZ 533/07). Wobec powyższego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2, w związku z art. 165 P.p.s.a. postanowiono jak w sentencji.