III SA/Gl 1790/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek po rozpoznaniu w dniu 18 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. N. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie egzekucji należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej w kwestii wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu postanawia: 1) umorzyć postępowanie wywołane wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych; 2) oddalić wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu. Dnia [...] r. (data nadania w urzędzie pocztowym) skarżący R. N. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata z urzędu, który powtórzył następnie na druku urzędowego formularza PPF. W uzasadnieniu powyższego wskazał, iż jest osobą bezrobotną, nie posiadającą żadnych dochodów. Wprawdzie jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha [...] a [...] m2, która jak wynika z akt sprawy została mu darowana w [...] r., to jednak mieszka w domu rodziców. Ponadto w rubryce nr 10 urzędowego formularza wpisał nazwę oraz adres ostatniego pracodawcy, tj. "A" Sp. z o.o. w M. Ponieważ dane te okazały się niewystarczające do oceny sytuacji finansowej strony skarżącej, pismem z dnia [...] r. referendarz sądowy wezwał do ich uzupełnienia wskazując jednocześnie jakie dokumenty źródłowe należy w tej materii nadesłać. Dotyczyły one m.in. wystawionego przez właściwy urząd pracy zaświadczenia o posiadaniu statusu osoby bezrobotnej, odpisu złożonego za 2010 r. zeznania podatkowego, wyciągów z wszystkich posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych z okresu trzech ostatnich miesięcy oraz podania orientacyjnej wysokości kosztów bieżącego utrzymania. Ponadto kierując się zawartym w treści formularza oświadczeniem o wspólnym zamieszkiwaniu w domu rodziców referendarz wezwał wnioskodawcę do nadesłania aktualnego zaświadczenia wystawionego przez właściwy organ jednostki samorządu terytorialnego zawierającego informacje o wszystkich osobach zameldowanych pod adresem miejsca zamieszkania, które miało na celu ustalenie kręgu osób, z którymi skarżący razem zamieszkuje i prowadzi w rzeczywistości wspólne gospodarstwo domowe. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący nadesłał jedynie szereg kserokopii swoich pism adresowanych do pracodawcy oraz świadectwo pracy, z którego wynikało, że stosunek pracy wnioskodawcy ustał z dniem [...] r. Dodatkowo przedłożono zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu za lata 2003 – 2010, a także pismo Powiatowego Urzędu Pracy w C. z dnia [...] r. informujące skarżącego o rodzajach pomocy udzielanej osobie, która chce zdobyć nowy zawód. Wobec powyższego postanowieniem z dnia 2 marca 2011 r. referendarz sądowy uznał, iż brak było podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku w postaci ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie adwokata z urzędu. Nieprzedłożenie kompletu dokumentów, o które wnioskodawca był wzywany stanowiło bowiem przeszkodę uniemożliwiającą przychylenie się do jego żądania. Natomiast w odniesieniu do pozostałej części wniosku dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych wskazano, iż w sytuacji, gdy strona korzysta już z takiego zwolnienia z mocy samej ustawy jej żądanie jako bezprzedmiotowe nie może podlegać merytorycznemu rozpoznaniu. Na postanowienie referendarza strona złożyła sprzeciw do tut. Sądu, który nie został uwzględniony (vide: postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 13 czerwca 2011 r.). Rozstrzygniecie to R. N. zaskarżył do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2011 r. sygn. akt II GZ 382/11 wyeliminował je z obrotu prawnego, jednakże z zupełnie innych przyczyn, aniżeli podniesione w złożonym w dniu [...] r. zażaleniu. Te odnosiły się bowiem wyłącznie do występujących w zaskarżonym postanowieniu sprzeczności dotyczących przedmiotu rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Przystępując do ponownego rozpoznania złożonego wniosku należało w pierwszej kolejności przywołać treść art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którym strona może ubiegać się o przyznanie prawa pomocy tak w zakresie całkowitym jak i częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a.). Przysługuje ono osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego z urzędu. Przyznaje się je takim osobom, które wykażą, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a.). Odnosząc przywołaną wyżej regulację prawną do realiów rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowy, ponieważ stosownie do art. 239 pkt 1 lit. "e" ustawy p.p.s.a. strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych nie ma w ogóle obowiązku uiszczania kosztów sądowych, tj. opłat sądowych czy wydatków. W tej kategorii spraw obowiązuje bowiem z mocy samego prawa ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych. Dlatego też działając na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 ustawy p.p.s.a. tut. Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji. Pozostał jednak do rozpoznania wniosek o ustanowienie w sprawie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata z urzędu. I tak zgodnie z cytowanym już wyżej art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie pełnomocnika następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wykazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosza, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003 r., s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy w gruncie rzeczy od tego, co zostanie przez nią udowodnione (por. J. P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004 r., s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest bowiem możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji rodzinnej i finansowej strony skarżącej, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na opłacanie pełnomocnika czy też nie. Obowiązkiem strony jest więc wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest bowiem podstaw prawnych do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie jego żądania. Sąd nie jest więc zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w przypadku, gdy przedstawione przez skarżącego okoliczności uniemożliwiają pełną ocenę jego możliwości finansowych, albo gdy te nie są do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że R. N. złożył jedynie wniosek o prawo pomocy, ale nie udowodnił w żaden sposób, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Do uwzględnienia wniosku nie wystarczą jedynie same oświadczenia strony. Fakty, na które strona powołuje się w swoich oświadczeniach powinny być bowiem poparte stosowną dokumentacją i odpowiednimi materiałami źródłowymi. Tymczasem wnioskodawca nie wykazał, aby był osobą posiadającą status osoby bezrobotnej, ponieważ nie przedłożył wydanego w tym przedmiocie zaświadczenia, zarówno na etapie postępowania prowadzonego przez referendarza sądowego, jak również do chwili obecnej. W aktach znajduje się wprawdzie pismo Powiatowego Urzędu Pracy w C. z dnia [...] r., jednakże to, jest jedynie pismem informacyjnym, odpowiedzią na stosowne zapytanie skarżącego o możliwość uzyskania pomocy w nauce nowego zawodu. Dlatego też nie może mieć ono znaczenia przesądzającego w niniejszej sprawie. Ponadto z oświadczenia skarżącego zawartego na urzędowym formularzu PPF wynika, że mieszka on w domu rodziców. W tym celu został on wezwany do przedłożenia stosownego zaświadczenia wskazującego na osoby zameldowane w miejscu jego zamieszkania. Ustalenie kręgu tychże osób (chodzi tutaj zarówno o rodziców, jak i inne osoby, z którymi skarżący może potencjalne mieszkać, jako że jego stan cywilny również nie został podany) pozwoliłoby na skierowanie do tych osób stosownego wezwania do wykazania ich stanu majątkowego. Nie ulega bowiem wątpliwości, że skarżący pozostaje z tymi osobami we wspólnym gospodarstwie domowym. Tym bardziej, że fakt przeciwny nie został w żaden sposób wykazany. Jeżeli zatem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami to właśnie łączne wydatki i dochody tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, w oparciu o który Sąd dokonuje oceny, czy wnioskodawca może we własnym zakresie ponieść koszty związane z ustanowieniem pełnomocnika, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Tymczasem skarżący nawet w sposób szacunkowy nie podał własnych kosztów bieżącego utrzymania w postaci wydatków na zakup żywności, opału bądź środków czystości. W tej sytuacji przyjąć należało, iż dopóki R. N. nie przedłoży pełnej dokumentacji istotnej dla sprawy, Sąd nie będzie mógł w sposób jednoznaczny ustalić, czy zawarte we wniosku oświadczenia są zgodne z rzeczywistością, a w konsekwencji czy skarżący zasługuje na dofinansowanie z budżetu państwa, gdyż prawo pomocy jest właśnie taką formą dotowania. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania bądź nierzetelne ich wykonanie stanowi bowiem przeszkodę w pozytywnym rozpoznaniu złożonego wniosku, jako że podane w treści urzędowego formularza okoliczności nie są wystarczające do jego uwzględnienia. Wobec powyższego, działając na podstawie art. 260 i art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 262 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono orzec jak w pkt 2 sentencji.