III SA/Gl 2001/13

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Ł. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kwocie [...] zł, strona złożyła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku strona skarżąca oświadczyła, że jest osobą kaleką, sparliżowaną od pasa w dół. W związku z powyższym, strona otrzymuje rentę inwalidzką w wysokości [...] zł. Żona wnioskodawcy prowadzi działalność gospodarczą, przedmiotem której jest sprzedaż artykułów AGD i RTV – jej miesięczne dochody z tego tytułu oscylują w granicach około [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca i jego żona mają na utrzymaniu jedenastoletnią pasierbicę K. K. Wg oświadczenia wnioskodawcy, prowadzi on wspólne gospodarstwo ze swoją żoną K. S. oraz pasierbicą K. K. ([...] lat). Wnioskodawca oświadczył, że jest właścicielem domu o powierzchni około [...] m2, położonego w M., w powiecie K. Jest to dom w stanie "do remontu", obciążony hipoteką na rzecz banku – w wysokości [...] zł. Poza tym, skarżący nie ma żadnych innych nieruchomości, ruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, również z uwzględnieniem stanu majątkowego małżonki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W dniu [...] r. pełnomocnik procesowy skarżącego złożył wniosek o przedłużenie terminu do nadesłania dokumentów, o które strona była wzywana ww. pismem referendarza sądowego. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 4 lutego 2014 r. wniosek ten został uwzględniony. W dniu [...] r. wpłynęły do akt sprawy następujące dokumenty: zaświadczenie o zameldowaniu – o osobach zameldowanych pod adresem wskazanym przez wnioskodawcę, jako jego miejsce zamieszkania; orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r., orzekające trwałą niezdolność skarżącego do pracy i do samodzielnej egzystencji; odcinek pobieranego przez skarżącego świadczenia rentowego (ze stycznia 2014 r. – kwota świadczenia: [...] zł); akt notarialny nr rep. [...] nr [...] opisujący kupno przez małżonków Ł. i K. S. nieruchomości położonej w M.; ewidencję środków trwałych działalności gospodarczej prowadzonej przez K. S.; zeznanie podatkowe PIT – 36 za 2012 r., złożone przez żonę wnioskodawcy; wyciąg z jej rachunku bankowego za okres od dnia [...] r. do dnia [...] r.; podatkową księgę przychodów i rozchodów za grudzień 2013 r. oraz styczeń i luty 2014 r. obrazujące operacje dokonywane przez K. S. w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Do akt nadesłano również szereg duplikatów, obrazujących przelewy dokonywane z rachunku bankowego żony wnioskodawcy, obrazujące zapłatę szeregu rachunków i opłat za media oraz inne operacje bankowe. Z zaświadczenia o zameldowaniu z dnia [...] r. wynika, że pod tym adresem, oprócz skarżącego, jego żony i pasierbicy, zameldowani są na pobyt stały również: W. S. i K. S. Z uwagi na to, że są podstawy do tego, aby wnioskować, że W. i K. S. są rodzicami wnioskodawcy i prowadzą razem z nim (także z jego żoną i pasierbicą) wspólne gospodarstwo domowe, należało również ustalić ich aktualny stan majątkowy oraz kondycję finansową. W tym stanie rzeczy, pismem z dnia [...] r. pełnomocnik procesowy skarżącego został wezwany do wykazania stanu majątkowego rodziców skarżącego oraz nadesłania odpowiednich dokumentów i materiałów źródłowych, które stan ten potwierdzą. W piśmie tym zawarto wezwanie o wykazanie dochodów uzyskiwanych przez W. i K. S. (ich źródła i wysokości); nadesłanie wyciągów z posiadanych przez nich rachunków bankowych; nadesłanie ich zeznań podatkowych; oraz podanie wysokości miesięcznych kosztów bieżącego utrzymania, uwzględniających również te osoby. W dniu [...] r. wpłynęło do akt pismo pełnomocnika procesowego skarżącego (pismo z dnia [...] r.), w którym zawarto oświadczenie strony, zgodnie z którym skarżący i jego rodzina są jedynie zameldowani razem (wspólnie) z jego rodzicami, jednak skarżący i jego najbliższa rodzina nie pozostają z rodzicami we wspólnym gospodarstwie domowym. W tym stanie rzeczy, pełnomocnik procesowy wnioskodawcy stwierdził, że informacje, o udzielenie których wezwano stronę pismem z dnia [...] r. są bez znaczenia dla rozpoznania wniosku o przyznanie stronie prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku Ł. S., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że skarżący oświadczył na druku formularza PPF, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją żoną K. S. i swoją pasierbicą K. K. Z oświadczenia tego wynikało, że wnioskodawca prowadzi trzyosobowe gospodarstwo domowe. Z nadesłanego jednak do akt sprawy zaświadczenia o osobach zameldowanych pod adresem wskazanym przez skarżącego na druku urzędowego formularza PPF, jako adres jego zamieszkania, tj. "[...] [...], [...] L." wynika, że Ł. S. pozostaje w pięcioosobowym gospodarstwie domowym. Pod adresem tym zameldowani są na pobyt stały także W. S. i K. S. Analizując te dane, wspólne nazwisko tych osób i wnioskodawcy, uwzględniając relacje między ich wiekiem, a wiekiem wnioskodawcy, są wszelkie podstawy ku temu, aby stwierdzić, że W. i K. S. są małżeństwem, a wnioskodawca jest ich synem. W takim stanie rzeczy, należy stwierdzić, że skarżący prowadzi nie trzyosobowe, lecz pięcioosobowe gospodarstwo domowe. Faktem jest, że wniosek ten opiera się na domniemaniu, brak jednak jakichkolwiek danych w aktach sprawy, które domniemanie to w jakikolwiek sposób by podważało. Z pewnością domniemania tego nie podważa lakoniczne i kategoryczne stwierdzenie zawarte w piśmie procesowym pełnomocnika wnioskodawcy z dnia [...] r. Co istotne, w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak w postanowieniu NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt: II OZ 569/06, niepublikowane). Uwzględniając fakt bliskiego pokrewieństwa w przedmiotowej sprawie (pierwszego stopnia w linii prostej), należy stwierdzić, że cytowana wyżej sentencja stosuje się również do osób zamieszkujących także dom jednorodzinny, a nie tylko lokal mieszkalny (w potocznym pojęciu – mieszkanie). Okoliczność, że Ł. S. rzeczywiście nie pozostaje ze swoimi rodzicami W. i K. S. we wspólnym gospodarstwie domowym powinna być udowodniona w sposób rzetelny i wiarygodny, nie wzbudzający jakichkolwiek wątpliwości. Zasadą bowiem jest, że rodzice zamieszkujący ze swoim dzieckiem (a także "własną" rodziną swojego dziecka) prowadzą jednak razem wspólne gospodarstwo domowe. Wykazanie przeciwnego faktu, a więc obalenie tego domniemania, jest oczywiście możliwe, powinno jednak nastąpić w sposób wzbudzający realne przekonanie, że są to rzeczywiście osobne i odrębne gospodarstwa domowe, pomimo wspólnego zamieszkania w jednym budynku i pod jednym adresem. Wymogu tego z pewnością nie spełnia tylko zwięzłe i kategoryczne zaprzeczenie tego faktu – co ma właśnie miejsce w piśmie z dnia [...] r. Stwierdzenie zawarte w tym piśmie nie jest poparte żadnymi dowodami (przykładowo wykazaniem funkcjonowania w budynku odrębnych liczników energii elektrycznej, wody, czy też opłat za wywóz śmieci). Brak w tym zakresie nawet oświadczeń rodziców skarżącego. Faktem jest, że wnioskodawca zastosował się do pierwszego wezwania (wezwania z dnia [...] r.) i udokumentował dochody osiągane miesięcznie przez siebie (świadczenie rentowe) oraz przez swoją żonę (dochody osiągane z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej). Jednak z nadesłanych w odpowiedzi na ww. wezwanie dokumentów okazało się, że wnioskodawca tworzy wspólne gospodarstwo nie tylko razem ze swoją żoną, lecz również ze swoimi rodzicami. Należy domniemywać, że rodzice skarżącego uzyskują regularny, miesięczny dochód. Fakt przeciwny należałoby udowodnić. Tymczasem wnioskodawca w żaden sposób nie wykazał jaki jest rzeczywisty stan majątkowy jego rodziców. Wezwanie referendarza sądowego z dnia 4 marca 2014 r. pozostało praktycznie bez odpowiedzi. Trudno bowiem za odpowiedź na to wezwanie uznać jedynie oświadczenie zawarte w piśmie z dnia [...] r., nie poparte jakimikolwiek dowodami. Stosownie do art. 255 P.p.s.a., wskazanym zresztą w cytowanym wezwaniu referendarza sądowego, skierowanym do strony skarżącej, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Co istotne, to wezwanie takie może odnosić się także do osób trzecich, pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach musza być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza PPF, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, że treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygniecie wniosku (postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt: I OZ 657/06, LEX nr 181557). Jeżeli wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami – w tym przypadku także ze swoimi rodzicami – to właśnie łączne wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują status majątkowy wnioskodawcy. W dalszej kolejności fakt ten bezpośrednio przesądza o tym, czy wnioskodawca może ponieść koszty postępowania, czy też nie jest w stanie ich ponieść. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich czy innych podmiotów. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. Krąg osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe uległ poszerzeniu. Nie wystarczyło wykazanie dochodów uzyskiwanych przez samą stronę skarżąca i jej małżonkę. Należało wyjaśnić tę kwestie także w odniesieniu do rodziców skarżącego, tj. W. i K. S. Dla porządku należy przywołać także treść art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zmianami), stanowiący, że rodzice i dzieci są zobowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Obowiązek ten został ukształtowany w ten sposób, że w zasadzie obowiązuje on w takim samym stopniu zarówno rodziców, jak i dzieci – tym bardziej w sytuacji, gdy pozostają oni we wspólnym gospodarstwie domowym. Obowiązek uiszczenia kosztów sądowych obciąża bezpośrednio samego skarżącego. Jego możliwości płatnicze należy jednak analizować w aspekcie kondycji majątkowej wszystkich osób, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Po dokonaniu takiej analizy można stwierdzić, czy poniesienie takich kosztów, chociażby tylko częściowe, rzeczywiście pociągnie za sobą uszczerbek w utrzymaniu koniecznym dla samego skarżącego i jego rodziny. Jedynie wykazanie w sposób rzetelny i wyczerpujący sytuacji materialnej wszystkich członków wspólnego gospodarstwa domowego skarżącego (łącznie z jego rodzicami), uzyskujących regularny dochód, umożliwiłoby dokonanie merytorycznej oceny całokształtu stanu majątkowego wspólnego gospodarstwa domowego wnioskodawcy i ustalenie, czy rzeczywiście spełnia on przesłankę uzasadniającą uwzględnienie jego wniosku w całości, bądź w części. Ściślej mówiąc, jedynie wykazanie w sposób rzetelny i wyczerpujący sytuacji materialnej wszystkich członków wspólnego gospodarstwa domowego skarżącego pozwoliłoby na stwierdzenie, czy skarżący rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.