III SA/Gl 2116/11

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi S.J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na powyższą decyzję, strona skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF. Wniosek ten obejmował żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący oświadczył, że obecnie nie jest nigdzie zatrudniony i nie ma żadnego stałego źródła dochodów. Jedyny dochód zapewniają mu prace dorywcze i pomoc rodziny. Strona stwierdziła, że kwota wpisu sądowego od skargi jest dla niego zbyt wysoka, aby mógł pokryć ją bez uszczerbku dla rodziny, tym bardziej, że płaci miesięcznie 600 zł na utrzymanie córki. Obecnie wnioskodawcy jest ciężko i trudno, a prowadzona przez niego "działalność gospodarcza zbankrutowała". Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją córką A. (2 lata). Jedynym dochodem S.J. są prace dorywcze, z których miesięcznie osiąga około 950 zł brutto. Ponadto, z oświadczenia skarżącego wynika, że nie posiada on żadnego majątku ruchomego, ani nieruchomego. Nie posiada on również żadnych zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych, ani żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 3.000 Euro. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia 10 lutego 2012 r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie i udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie, skarżący przesłał: poświadczenie wymeldowania z pobytu stałego z dnia [...]r.; dyspozycję rozwiązania umowy rachunku bankowego z dnia [...]r.; decyzję o wykreśleniu z dniem [...]r. wpisu dotyczącego działalności gospodarczej prowadzonej przez stronę pod firmami: "A" i "B"; zaświadczenie z dnia [...]r. o numerze identyfikacyjnym REGON oraz informację o dochodach i pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w roku 2011. W piśmie przewodnim z dnia [...]r. strona oświadczyła, że aktualnie nie posiada ani stałego, ani czasowego miejsca zameldowania. Nie pozostaje w związku małżeńskim z matką dziecka. Obecnie strona nie posiada rachunku bankowego. Prace dorywcze natomiast wnioskodawca wykonuje w zależności od rodzaju i zlecenia, a są to prace krótkie, zazwyczaj od 1 do 3 dni. Strona oświadczyła, że "na chwilę obecną" nie korzysta z pomocy rodziny. Alimenty na córkę płacone są na mocy wyroku Sądu Okręgowego do rąk matki dziecka. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku S.J., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Tymczasem, nie należy tracić z pola widzenia tego, że instytucja prawa pomocy umożliwia osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, Sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że skarżący oświadczył, że posiada obecnie dwa źródła dochodu: prace dorywcze i pomoc rodziny. Wezwanie referendarza sądowego z dnia 10 lutego 2012 r. miało na celu wyjaśnienie tych dwóch kwestii. Odnośnie prac dorywczych, należało nadesłać stosowne dokumenty źródłowe, wskazujące na wysokość uzyskiwanych z tego tytułu dochodów, charakter tych prac oraz podanie terminu ich podejmowania i zakańczania. Co do pomocy finansowej rodziny, należało przedłożyć stosowne zaświadczenia członków rodziny o udzielaniu tej pomocy finansowej ze wskazaniem jej rodzaju, zakresu i wysokości. W tym zakresie strona skarżąca niczego nie wykazała. W piśmie przewodnim stwierdziła jedynie, że "na chwilę obecną z pomocy członków rodziny nie korzysta". Nie sprecyzowała również w żaden sposób rodzaju i charakteru wykonywanych przez siebie prac dorywczych. Należy zauważyć, że pojęcie "prac dorywczych" jest bardzo szerokie. Prace te mogą mieć bardzo różny charakter i mogą przynosić również różny – a w tym i relatywnie wysoki – dochód. Nie można przecież z góry zakładać, że prace dorywcze polegają z reguły na zbieraniu surowców wtórnych, porządkowaniu ogródków i garażów. Prace dorywcze mogą polegać na wykonywaniu różnych czynności, do podejmowania których potrzebne są niejednokrotnie duże umiejętności, wiedza, czy też doświadczenie. Przedmiotem takich prac może być przykładowo naprawa sprzętu elektronicznego, samochodów, przeprowadzanie różnego rodzaju remontów (np. budynków, lokali mieszkalnych) czy nawet szeroko pojęta pomoc w prowadzeniu okreslonej działalności (np. redagowanie pism procesowych, czy korespondencji z "urzędami"). Jak widać, jest to bardzo szerokie spektrum i nie sposób z góry zakładać, że dochody z pracy dorywczej muszą być niskie, czy też niższe od przeciętnej "stałej pracy". Strona jedynie oświadczyła, że jej dochód miesięczny z tego tytułu zamyka się w kwocie około 950 zł brutto. Skarżący nie nadesłał wszak żadnych dokumentów wskazujących na wysokość dochodów uzyskiwanych z tych prac, ani nawet sam w przybliżeniu nie sprecyzował charakteru tych prac, ani ich rodzaju. W tym zakresie nie zostało złożone nawet pisemne oświadczenie strony o charakterze i rodzaju tych prac. Tak więc nie została wyjaśniona ta kwestia, a w konsekwencji nie wykazano również rzeczywistego dochodu, który wnioskodawcy przynoszą te prace. Z kolei kwestie pomocy udzielanej wnioskodawcy przez rodzinę, wnioskodawca całkowicie pominął, stwierdzając, że w chwili obecnej w ogóle nie korzysta z pomocy rodziny. W istocie, strona nie wykazała więc w sposób wiarygodny, jaki jest jej miesięczny dochód. Nie przedłożyła również żadnych rachunków wskazujących jakie ponosi wydatki i opłaty związane ze swoim utrzymaniem. Skarżący nawet w przybliżeniu nie oszacował swoich kosztów utrzymania ani wydatków, jakie ponosi. W efekcie, nie mając wiarygodnych danych, co do przychodów strony skarżącej, nie mamy również żadnych danych co do jego wydatków. Sytuacja taka w ogóle nie pozwala stwierdzić, jaka jest jego aktualna sytuacja majątkowa, a co za tym idzie brak podstaw do stwierdzenia, czy spełnia on przesłanki przyznania mu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. Sytuacji nie wyjaśnia również jego stwierdzenie, że nie posiada ani stałego, ani czasowego miejsca zameldowania. W wezwaniu referendarza sądowego z dnia 10 lutego 2012 r. wezwano stronę także do sprecyzowania kto jest właścicielem mieszkania, w którym mieszka i kto pokrywa koszty jego utrzymania i w jakiej wysokości te koszty pokrywa. Udzielenie odpowiedzi na pytanie, w jakim miejscu i z kim skarżący przebywa (mieszka) jest niezmiernie istotne dla ustalenia całokształtu jego aktualnej sytuacji finansowej. Oświadczenia strony również i w tym zakresie nie posiadają przymiotu wiarygodności – wszak na urzędowym formularzu wniosku PPF, w pkt 6, oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją małoletnią córką. W tej sytuacji powstaje pytanie, gdzie wnioskodawca z nią mieszka i gdzie znajduje się ich wspólne gospodarstwo domowe, w sytuacji, gdy nie posiada on jednak, jak sam twierdzi, stałego miejsca zamieszkania. Ponadto, skarżący oświadczył, że płaci alimenty na swoją córkę w wysokości 600 zł miesięcznie. Również brak jest jakiegokolwiek potwierdzenia tego faktu. Strona, pomimo wyraźnego wezwania, nie nadesłała żadnego dokumentu źródłowego, który fakt ten by chociaż uprawdopodabniał (brak orzeczenie sądowego, na które skarżący powołuje się w swoim piśmie przewodnim). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (tak w postanowieniach NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10 i z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt II GZ 473/11). W rzeczywistości, wnioskodawca w żaden sposób nie wykazał tego, jaka jest jego rzeczywista i aktualna sytuacja majątkowa. Strona przedstawiła jedynie swoje oświadczenia o swoim stanie majątkowym, jednak nie przedłożyła żadnych dokumentów, ani materiałów źródłowych, które chociażby uprawdopodobniły jej twierdzenia. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.