III SA/Gl 2116/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia WSA Marzanna Sałuda po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi S.J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na decyzję z [...] r. nr [...], strona skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek ten obejmował żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący oświadczył, że nigdzie nie jest zatrudniony i nie ma żadnego stałego źródła dochodów. Jedyny dochód zapewniają mu prace dorywcze i pomoc rodziny. Strona stwierdziła, że kwota wpisu sądowego od skargi jest dla niego zbyt wysoka, aby mógł pokryć ją bez uszczerbku dla rodziny, tym bardziej, że płaci miesięcznie 600 zł na utrzymanie córki. Obecnie wnioskodawcy jest "ciężko i trudno", a prowadzona przez niego "działalność gospodarcza zbankrutowała". Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją córką A. ([...] lata). Skarżący oświadczył, że jego jedynym dochodem są prace dorywcze, z których miesięcznie osiąga dochód około 950 zł brutto. Ponadto, z oświadczenia skarżącego wynika, że nie posiada on żadnego majątku ruchomego, ani nieruchomego. Nie posiada on również żadnych zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych, ani żadnych przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 3.000 Euro. W toku postępowania wszczętego wnioskiem o prawo pomocy strona została wezwana do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie i udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie, skarżący przesłał: poświadczenie wymeldowania z pobytu stałego z dnia [...]r.; dyspozycję rozwiązania umowy rachunku bankowego z dnia [...]r.; decyzję o wykreśleniu z dniem [...]r. wpisu dotyczącego działalności gospodarczej prowadzonej przez stronę pod firmami: "A" i "B"; zaświadczenie z dnia [...]r. o numerze identyfikacyjnym REGON oraz informację o dochodach i pobranych zaliczkach na podatek dochodowy w roku 2011. Ponadto w piśmie z [...] r. strona oświadczyła, że aktualnie nie posiada ani stałego, ani czasowego miejsca zameldowania. Nie pozostaje w związku małżeńskim z matką dziecka. Obecnie strona nie posiada rachunku bankowego. Prace dorywcze natomiast wnioskodawca wykonuje w zależności od rodzaju i zlecenia, a są to prace krótkie, zazwyczaj od 1 do 3 dni. Strona oświadczyła, że "na chwilę obecną" nie korzysta z pomocy rodziny. Alimenty na córkę płacone są na mocy wyroku Sądu Okręgowego do rąk matki dziecka. Postanowieniem z 13 marca 2012 r. referendarz odmówił przyznania prawa pomocy. Postanowienie zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego [...]r. Natomiast [...]r., w więc z zachowaniem terminu, strona złożyła sprzeciw na postanowienie referendarza. W sprzeciwie strona ponownie oświadczyła, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej oraz, że nie jest w stanie bez uszczerbku finansowego koniecznego do utrzymania siebie oraz córki ponieść kosztów postępowania. Strona ponownie podniosła ze utrzymuje się z prac dorywczych z których wynagrodzenie nie przekracza 950 zł miesięcznie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 - dalej p.p.s.a.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd nie znalazł podstaw do odrzucenia sprzeciwu wniesionego na postanowienie referendarza sądowego z dnia 13 marca 2012 r., a zatem kwestia przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega rozpoznaniu przez Sąd. Stosownie do treści art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Obejmuje ono zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego (..) - art. 244 § 1 p.p.s.a. i może być przyznane w zakresie całkowitym i częściowym - art. 245 § 1 wyżej wskazanej ustawy. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: - w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, - w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 ustawy). Wniosek o przyznanie prawa pomocy strona składa na stosownym formularzu (art. 257 p.p.s.a.), a kiedy jego treść okaże się niewystarczająca do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego winna go uzupełnić w zakreślonym terminie zgodnie z wezwaniem (art. 255 p.p.s.a.). Na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy ciąży obowiązek uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających jego przyznanie. Należy podkreślić, że instytucja ta stanowi wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w procedurach sądowych, w tym w postępowaniu przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi (art. 214 § 1). Koszty sądowe obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków. Opłatami sądowymi są wpis i opłata kancelaryjna (art. 211 i art. 212 § 1 p.p.s.a.). W przedmiotowej sprawie, że skarżący we wniosku o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Oznacza to że do wniosku S.J., ma zastosowanie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Warunkiem przyznania prawa pomocy jest wyczerpujące przedstawienie informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Z drugiej strony, nie należy tracić z pola widzenia tego, że instytucja prawa pomocy umożliwia osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, Sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że skarżący oświadczył, że posiada obecnie dwa źródła dochodu: prace dorywcze i pomoc rodziny. Wezwanie referendarza sądowego z dnia 10 lutego 2012 r. miało na celu wyjaśnienie tych dwóch kwestii. Odnośnie prac dorywczych, należało nadesłać stosowne dokumenty źródłowe, wskazujące na wysokość uzyskiwanych z tego tytułu dochodów, charakter tych prac oraz podanie terminu ich podejmowania i zakańczania. Co do pomocy finansowej rodziny, należało przedłożyć stosowne zaświadczenia członków rodziny o udzielaniu tej pomocy finansowej ze wskazaniem jej rodzaju, zakresu i wysokości. Mimo wezwania skarżący ani na w trakcie postępowania przed referendarzem ani przy sprzeciwie niczego nie udokumentował a ograniczył się jedynie do oświadczeń. W piśmie z [...]r. strona wycofała się z twierdzenia, że korzysta z pomocy rodziny. Sąd zgadza się ze stanowiskiem zawartym w postanowieniu referendarza sądowego z 13 marca 2012 r., że pojęcie "prac dorywczych" jest bardzo szerokie. Prace te mogą mieć bardzo różny charakter i mogą przynosić również różny – a w tym i relatywnie wysoki – dochód. Nie można przecież z góry zakładać, że prace dorywcze polegają z reguły na zbieraniu surowców wtórnych, porządkowaniu ogródków i garażów. Prace dorywcze mogą polegać na wykonywaniu różnych czynności, do podejmowania których potrzebne są niejednokrotnie duże umiejętności, wiedza, czy też doświadczenie. Przedmiotem takich prac może być przykładowo naprawa sprzętu elektronicznego, samochodów, przeprowadzanie różnego rodzaju remontów (np. budynków, lokali mieszkalnych) czy nawet szeroko pojęta pomoc w prowadzeniu określonej działalności (np. redagowanie pism procesowych, czy korespondencji z "urzędami"). Jak widać, jest to bardzo szerokie spektrum i nie sposób z góry zakładać, że dochody z pracy dorywczej muszą być niskie, czy też niższe od przeciętnej "stałej pracy". Strona po raz kolejny w sprzeciwie jedynie oświadczyła, że jej dochód miesięczny z tego tytułu zamyka się w kwocie około 950 zł brutto, a prace dorywcze to prace nieskomplikowane i nie wymagające dużego doświadczenia prace porządkowo remontowe. Skarżący nie nadesłał wszak żadnych dokumentów wskazujących na wysokość dochodów uzyskiwanych z tych prac, ani nawet sam w przybliżeniu nie sprecyzował charakteru tych prac, ani ich rodzaju. Powyższe oznacza, że w sprawie nie została wyjaśniona kwestia, rzeczywistego dochodu wnioskodawcy. To na stronie ciążył obowiązek wykazania w sposób wiarygodny, jaki jest jej miesięczny dochód. Strona nie dopełniła także obowiązku wykazania jakie koszty ponosi w związku z utrzymaniem. Nie przedłożyła również żadnych rachunków wskazujących jakie ponosi wydatki i opłaty związane ze swoim utrzymaniem. Skarżący przedłożył zaświadczenie o wymeldowaniu jednak nie wskazał żadnego innego miejsca zamieszkania. Skarżący nawet w przybliżeniu nie oszacował swoich kosztów utrzymania ani wydatków, jakie ponosi. Nie wskazał także czy u kogoś mieszka, wiec ponosi w związku z tym pewne wydatki, albo czy ktoś go utrzymuje. W efekcie, nie mając wiarygodnych danych, co do przychodów strony skarżącej, nie mamy również żadnych danych co do jego wydatków. Udzielenie odpowiedzi na pytanie, w jakim miejscu i z kim mieszka skarżący jest niezmiernie istotne dla ustalenia całokształtu jego aktualnej sytuacji finansowej. Oświadczenia strony również i w tym zakresie są zdaniem sądu niewiarygodne. Informacja zawarta na urzędowym formularzu wniosku PPF, w pkt 6, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją małoletnią córką jest sprzeczna z twierdzeniem, że nie posiada on stałego miejsca zamieszkania. W tej sytuacji powstaje pytanie, gdzie wnioskodawca z nią mieszka i gdzie znajduje się ich wspólne gospodarstwo domowe, w sytuacji, gdy nie posiada on jednak, jak sam twierdzi, stałego miejsca zamieszkania. Sytuacja taka w ogóle nie pozwala stwierdzić, jaka jest jego aktualna sytuacja majątkowa, a co za tym idzie brak podstaw do stwierdzenia, czy spełnia on przesłanki przyznania mu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. Odnosząc się do oświadczenia skarżącego, iż płaci alimenty na swoją córkę w wysokości 600 zł miesięcznie, należy stwierdzić, że i tego faktu wnioskodawca nie wykazała. Strona, pomimo wyraźnego wezwania, nie nadesłała żadnego dokumentu źródłowego, który fakt ten by chociaż uprawdopodabniał (brak orzeczenie sądowego, na które skarżący powołuje się w swoim piśmie przewodnim). W orzecznictwie sądów administracyjnych powtarza się pogląd, że Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (tak w postanowieniach NSA z dnia 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10 i z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt II GZ 473/11). W przedmiotowej sprawie, wnioskodawca w żaden sposób nie wykazał tego, jaka jest jego rzeczywista i aktualna sytuacja majątkowa. Strona przedstawiła swoje oświadczenia o swoim stanie majątkowym oraz dokumenty które przedstawiają jedynie szczątkowe informacje dotyczące jego stanu majątkowego. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). W tak zaistniałym stanie faktycznym i prawnym sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach działając na podstawie art. 254 §1 w zw. z art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a odmówił skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.