III SA/Gl 2778/10

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. N. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 10.839 zł, skarżący A. N. złożył wniosek o prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek swój skarżący uzasadnił tym, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza przynosi straty. Jego konta bankowe są zajęte i toczy się przeciwko niemu szereg postępowań egzekucyjnych. Od [...] lat strona pozostaje w separacji ze swoją żoną i w efekcie nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Wnioskodawca leczy się [...], [...] z uwagi na [...] i [...]. W praktyce przez dłuższy nie jest on zdolny do pracy. Z oświadczenia o stanie majątkowym wynika, że strona pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją żoną B. W praktyce nie posiadają oni żadnego majątku. Jedyny dochód miesięczny, to emerytura – skarżący otrzymuje 1.460 zł brutto, natomiast jego żona 1.340 zł brutto. Strona została wezwana zarządzeniem referendarza sądowego z dnia [...] r. do uzupełnienia danych, na które powołała się we wniosku, poprzez wykazanie swojego aktualnego stanu majątkowego. Wezwanie to miało na celu zobrazowanie aktualnej i rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Dla wszechstronnego ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego strony konieczny był wgląd w dokumenty, o które została wezwana cytowanym wyżej pismem referendarza sądowego. Skarżący został mianowicie wezwany o: - nadesłanie kopii księgi przychodów i rozchodów prowadzonej przez skarżącego w zakresie działalności gospodarczej za trzy ostatnie miesiące; - nadesłanie kopii raportu kasowego obrazującego stan gotówki w kasie prowadzonego przedsiębiorstwa na koniec ostatniego miesiąca; - przedłożenie odpisu ewidencji środków trwałych prowadzonej w zakresie działalności gospodarczej, obrazującej ich stan na koniec ubiegłego miesiąca. Jeżeli figurujące w tej ewidencji środki trwałe uległy zajęciu w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, fakt ten należy udokumentować przedkładając np. zawiadomienia o zajęciu bądź stosowne zaświadczenia organu egzekucyjnego; - nadesłanie odpisów lub kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych złożonych przez skarżącego za rok 2010; - wyjaśnienie, czy rzeczywiście nie pozostaje aktualnie we wspólnym gospodarstwie domowym ze swoją małżonką B. N.; - przedłożenie aktualnego zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wymieniającego wszystkie osoby zameldowane pod adresem miejsca zamieszkania skarżącego (tj. przy ul. [...] w D.; - przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego oraz osoby prowadzące z nim wspólne gospodarstwo domowe (zarówno prywatnych, jak i związanych z prowadzoną działalnością), obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby te rachunki były zajęte, należy przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty; - podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (czynsz, opłaty za tzw. media, zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków, inne wydatki). Wydatki ponoszone z tytułu czynszu, opłat za tzw. media oraz na zakup leków powinny zostać nadto udokumentowane stosownymi dowodami wpłaty, fakturami VAT, paragonami itp. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, pełnomocnik skarżącego w piśmie z dnia [...] r. stwierdził, że sytuacja materialna strony była już "kilkakrotnie" badana pod kątem przyznania prawa pomocy. Adwokat wskazał tutaj sprawę rozpoznawaną w tutejszym Sądzie (III SA/Gl 1695/10) oraz częściowo uwzględnione zażalenie przez Sąd wyższej instancji (I GZ 18/11), gdzie skarżący został zwolniony z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi powyżej 500 zł. Tymczasem sytuacja materialna i osobista skarżącego nie uległa żadnej zmianie. Jednocześnie złożenie przez skarżącego żądanych dokumentów w tak krótkim czasie jest niemożliwe z uwagi na jego długotrwałą chorobę oraz konieczność sporządzenia odpowiednich rozliczeń przez firmę prowadzącą księgowość. W tym stanie rzeczy, pełnomocnik strony wniósł o przedłużenie terminu o 14 dni. Wniosek ten został uwzględniony przez referendarza zarządzeniem z dnia [...] r. – termin został przedłużony do dnia [...] r. Tymczasem do Sądu wpłynęło kolejne pismo pełnomocnika wnioskodawcy (z dnia [...] r.). W piśmie tym zawarty został wniosek o kolejne przedłużenie terminu. Na uzasadnienie wniosku, adwokat wskazał poważne problemy zdrowotne skarżącego od szeregu miesięcy, które uniemożliwiają uzyskanie żądanych dokumentów w tak krótkim terminie. Nie jest możliwe przedłożenie odpowiedniej dokumentacji księgowej z uwagi na fakt, że wymaga to dokonania odpowiednich rozliczeń przez firmę prowadzącą księgowość. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy zażądał jedynie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek ten, obejmował więc żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku A. N., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki) może nastąpić wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). W tym miejscu należy stwierdzić, że wnioskodawca złożył jedynie wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie przedkładając jednocześnie kompletu dokumentów, które pozwalałyby na dokonanie wszechstronnej analizy żądania zawartego we wniosku. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że fakt uprzedniego badania już przez Sąd stanu majątkowego wnioskodawcy pod kątem przyznania prawa pomocy, w żadnym wypadku nie zwalnia tego wnioskodawcy od obowiązku nadesłania stosownej dokumentacji. Okoliczności podniesione w urzędowym formularzu PPF powinny być wykazane poprzez stosowne dokumenty. Rozpoznanie wniosku o prawo pomocy następuje po dokonaniu analizy obecnej, teraźniejszej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. O uwzględnieniu wniosku nie może więc przesądzać fakt, że skarżący uzyskał częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 stycznia 2011 r. W tym postanowieniu oparto się na analizie stanu majątkowego strony sprzed pół roku. W przedmiotowej sprawie należało tymczasem dokonać oceny obecnego stanu majątkowego skarżącego (i ewentualnie porównać go ze stanem ze stycznia 2011 r.). Poza tym, sąd administracyjny (ani referendarz sądowy) orzekając w danej sprawie nie jest związany orzeczeniami sądów wydanymi w zakresie innych spraw. W przedmiotowej sprawie, aktywność wnioskodawcy w postępowaniu wpadkowym, jakim jest postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy, ograniczyła się tylko i wyłącznie do nadesłania wypełnionego druku urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy PPF. Natomiast okoliczności podniesione w tym wniosku nie zostały w ogóle w żaden sposób udowodnione; nie został mianowicie dostarczony jakikolwiek materiał źródłowy. Pełnomocnik wnioskodawcy twierdzi konsekwentnie w dwóch pismach (z dnia [...] r. i z dnia [...] r.), że skarżący ma problemy zdrowotne, które uniemożliwiają mu uzyskanie żądanych dokumentów w "tak krótkim czasie", natomiast przedłożenie odpowiedniej dokumentacji księgowej jest niemożliwe z uwagi na konieczność dokonania odpowiednich rozliczeń przez firmę prowadzącą księgowość. Nie sposób się jednak zgodzić z tym stanowiskiem. W pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że dokumentacja księgowa prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej jest takim rodzajem dokumentacji, która powinna być prowadzona na bieżąco. W związku z tym, powinna istnieć możliwość przedłożenia jej w każdym czasie na żądanie uprawnionego podmiotu. Księgi przychodów i rozchodów obrazujące stosowne operacje w ciągu trzech ostatnich miesięcy, jak również odpowiednia dokumentacja obrazująca stan gotówki w kasie prowadzonego przedsiębiorstwa powinna istnieć i powinna być "gotowa" na bezzwłoczne okazanie w razie potrzeby. Nie powinno być żadnych problemów z udostępnieniem takiej dokumentacji. Tym bardziej że jest to dokumentacja obrazująca w sposób bezpośredni aktualną działalność firmy pod kątem przychodów i rozchodów. Strona nie została przecież wezwana o dokumenty mające charakter bilansu za określony czasokres, sprawozdań finansowych, czy też analiz porównawczych. Właśnie sporządzenie tego typu dokumentów rzeczywiście wymaga odpowiedniego czasu i trudno oczekiwać ich sporządzenia "od ręki". Tymczasem udostępnienie dokumentacji wymienionej w wezwaniu nie jest uzależnione od "dokonania odpowiednich rozliczeń przez firmę prowadzącą księgowość". Natomiast odnośnie innych dokumentów (jak np. zaświadczenie o zameldowaniu pod adresem zamieszkania skarżącego), czy też przedłożenia odpisów lub kopii zeznań podatkowych, należy podkreślić, że wnioskodawca nie działa wszak sam w postępowaniu, lecz korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego, który może przecież w imieniu swojego mocodawcy zgromadzić odpowiednie dokumenty. To samo odnosi się do pomocy stronie w wyjaśnieniu innych kwestii (np. kwestia separacji skarżącego i jego małżonki). W tym stanie rzeczy, zdaniem rozpoznającego wniosek, nie było celowe dalsze przedłużanie terminu do wykonania wezwania referendarza sądowego z dnia [...] r. Wezwanie to zostało bowiem doręczone pełnomocnikowi strony w dniu [...] r. i termin do jego wykonania został już raz przedłużony. Dalsze przedłużanie tego terminu byłoby niecelowe i prowadziłoby do nieuzasadnionej zwłoki w postępowaniu. Przyznanie prawa pomocy jest mianowicie możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej aktualnej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące środków, którymi strona dysponuje. Jednak to obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy, co więcej, w ogóle nie wykazał jaka jest jego aktualna sytuacja majątkowa, gdyż nie odpowiedział na żądanie przedłożenia dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową. Podsumowując, niewykonanie wezwanie referendarza sądowego nie pozwala uwzględnić wniosku, pozostawiając bez odpowiedzi te wszystkie pytania, które postawiono w wezwaniu, w szczególności o źródła utrzymania skarżącego. W orzecznictwie pojawił się nawet pogląd, w świetle którego, w takiej sytuacji wniosku nie można rozpoznać merytorycznie, lecz trzeba go pozostawić bez rozpoznania (por. postanowienie NSA z dnia 2 września 2005 r., sygn. akt: I OZ 842/05, LEX nr 164157). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.