III SA/Gl 630/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Kupiec (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Jankiewicz, Sędzia WSA Marzanna Sałuda, Protokolant St. sekr. sąd. Anna Charchuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2011 r. przy udziale - sprawy ze skargi S.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję. 1. Zaskarżoną decyzją z dnia [...]r. nr [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]r., nr [...], którą odmówił S.K. umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek w łącznej kwocie [...] zł oraz odsetki za zwłokę naliczonych od dnia [...]r. 2. Pismem z dnia [...]r. S. K. złożył wniosek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. Inspektorat w Z. o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek wynikających z decyzji z dnia [...]r., którą orzeczono odpowiedzialność strony jako członka zarządu Sp. z o.o. PPUH "A". 2.1. W uzasadnieniu swojego wniosku strona stwierdziła, że nie zaszły przesłanki do powstania jego odpowiedzialności za długi spółki, w której pełnił obowiązki członka zarządu, albowiem miały miejsce okoliczności wyłączające jego odpowiedzialność. Wskazał także, iż zobowiązania wobec ZUS zostały częściowo spłacone, a ponadto potrącenia z emerytury skarżącego przekraczają 25 % tego świadczenia. 3. Decyzją z dnia [...]r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. Inspektorat w Z., działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 w zw. z art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (j.t. Dz.U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 z późn. zm., zwanej dalej u.s.u.s.), odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osoby ubezpieczone nie będące płatnikami składek na: - ubezpieczenia społeczne za okres od lipca 1999 r. do września 1999 r. w kwocie [...] zł wraz z odsetkami za zwłokę naliczonymi do dnia wydania decyzji, tj. [...]r., - Fundusz Pracy i FGŚP za okres od lutego 1999 r. do września 1999 r. w kwocie [...] zł wraz z odsetkami za zwłokę naliczonymi do dnia wydania decyzji, tj. [...]r. 3.1. Organ pierwszej instancji przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania powołał przepisy uzasadniające umorzenie należności, tj. art. 28 ust. 3 u.s.u.s. stwierdzając, że żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności wymieniona w powołanym przepisie nie została przez stronę spełniona. W szczególności organ wskazał, iż S. K. w okresie od dnia 15 grudnia 1994 r. do dnia 1 października 1999 r. pełnił obowiązki prezesa PPUH "A" Sp. z o.o. z siedzibą w Z., a o jego odpowiedzialności za zaległości z tytułu składek opisanej Spółki orzeczono na podstawie art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacji podatkowej (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 z późn. zm., zwana dalej O.p.). 3.2. Ponadto Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, iż świadczenie emerytalne pobierane przez stronę wynosi po odjęciu potrąceń netto [...] zł, a żona strony – B. K. także pobiera świadczenie emerytalne, którego wysokość wynosi [...] zł netto. Organ pierwszej instancji zaakcentował, że strona leczy się z powodu choroby niedokrwienia serca oraz nadciśnienia tętniczego, posiada samochód osobowy marki [...] z 1993 r. i prowadzone wobec niego jest postępowanie egzekucyjne. 3.3. Organ pierwszej instancji opierając się na zebranym materiale dowodowym, podkreślając, iż S. K. przedkładając dokument potwierdzający zawarcie przez niego ugody z swoimi dłużnikami potwierdził, iż jest w stanie spłacać swoje zobowiązania w ratach stanął na stanowisku, iż nie mają miejsca żadne przesłanki uzasadniające umorzenie wobec niego należności z tytułu zaległych składek, w tym odsetek i dodatkowej opłaty. 4. S. K. pismem z dnia [...]r. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując, iż nie zgadza się z twierdzeniami leżącymi u podstaw wydanej decyzji. Podniósł również, że przy emeryturze w wysokości [...] zł potrącenia przekraczające 50 % tej kwoty są zbyt wysokie, gdyż na utrzymanie pozostaje mu tylko [...] zł. Wskazał nadto, iż wniosek o umorzenie zaległości zasługuje na uwzględnienie tym bardziej, iż zaległości nie były spowodowane umyślnym i celowym jego działaniem. 5. Decyzją z dnia [...] r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do umorzenia zaległości, dlatego postanowił podtrzymać decyzję organu pierwszej instancji. 5.1. Prezes ZUS swoje rozstrzygnięcie oparł na przepisach: art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust.1, ust. 3 w zw. z art. 32 u.s.u.s. 6. Pismem z dnia [...] r. S. K. zaskarżył powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. 7. W odpowiedzi na skargę z dnia [...] r. Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. 8. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 8 lipca 2009 r., III SA/Gl 116/09, stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji wskazując, iż rozstrzygnięcie organu odwoławczego jest nieprawidłowe, gdyż podstawa tego rozstrzygnięcia i jego treść wskazują, że jest to decyzja pierwszoinstancyjna. 8.1. Sąd wskazał, iż decyzja Prezes ZUS w sposób rażący naruszyła art. 138 § 1 k.p.a. oraz art. 19 k.p.a., co skutkowało stwierdzeniem nieważności tejże decyzji. W związku powyższym Sąd uznał za zbędną ocenę zarzutów merytorycznych skargi. Ponadto stwierdził, iż organ ponownie rozpatrując sprawę winien wydać decyzję o rozstrzygnięciu wymienionym w art. 138 § 1 k.p.a., natomiast rozpatrując wniosek S. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...]r., organ odwoławczy winien w uzasadnieniu decyzji dokładnie wyjaśnić jakie kwoty wynikające z decyzji z dnia [...]r., nr [...], przenoszącej odpowiedzialność na osobę trzecią zostały już uiszczone, a do jakich skierowany jest wniosek o umorzenie należności. 8.2. Zdaniem Sądu organ odrębnym orzeczeniem winien umorzyć postępowanie w związku brzmieniem art. 30 u.s.u.s. odnośnie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek finansowanych przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek, o ile wniosek o umorzenie takie należności obejmował. 9. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...]r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]r., nr [...]. Organ odwoławczy w ślad za organem pierwszej instancji stwierdził, iż na podstawie stanu faktycznego w sprawie nie można stwierdzić, że skarżący nie jest w stanie opłacić należności. 9.1. Przedmiotowa decyzja została wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1 i 3 w zw. z art. 32 u.s.u.s. 9.2. Organ przedstawił przebieg postępowania, wskazując obecny stan zadłużenia skarżącego z tytułu zaległych składek za zatrudnionych pracowników wynoszących odpowiednio: na FUS za wrzesień 1999 r. w kwocie [...] zł, na FUZ za okres od lutego 1999 r. do września 1999 r. w kwocie [...] zł oraz na FP i FGŚP za okres od lutego 1999 r. do września 1999 r. w kwocie [...] zł. Wyjaśnił, iż w świetle obowiązujących przepisów w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., które umożliwiałby umorzenie przedmiotowego zadłużenia. 9.3. Organ odwoławczy podkreślił ponadto, iż skutki finansowe PPUH "A" Sp. z o.o. z siedzibą w Z. nie mogą być przerzucone na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a w konsekwencji na ogół obywateli. Zdaniem ZUS z instytucji umorzenia zaległości nie można uczynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z powstałego z tego tytułu długu. 10. S. K. pismem z dnia [...]r. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję ZUS z dnia [...]r. domagając się odstąpienia od obciążenia należnościami z tytułu składek wynikających z decyzji ZUS z dnia [...]r., nr [...], na podstawie art. 28 u.s.u.s. bądź umorzenie postępowania jako bezprzedmiotowego ze względu na przedawnienie roszczeń ZUS na podstawie art. 105 k.p.a. w zw. z art. 24 ust. 5d u.s.u.s. 10.1. W uzasadnieniu skargi S. K. podniósł, iż ZUS nie zawiadomił go o ponownym wszczęciu postępowania, jak i o jego zakończeniu. Stwierdził, że organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję unieważnioną przez Sąd oraz umorzył postępowanie odwoławcze decyzją z dnia [...]r., nr [...]. 10.2. Ponadto skarżący wskazał, iż rozpatrzenie zarzutów przedawnienia ma zasadnicze zdarzenia w niniejszym postępowaniu, albowiem ma związek z wymagalnością roszczenia, a jego zdaniem Zakład Ubezpieczeń Społecznych nigdy nie zajął jednoznacznego stanowiska w tej sprawie. 11. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik ZUS podtrzymał dotychczasowe stanowisko, wnosząc jednocześnie o oddalenie skargi. Ponownie wskazał, iż w niniejszej sprawie nie występują przesłanki umożliwiających pozytywne rozpoznanie wniosku skarżącego. Podkreślił, iż w świetle obowiązujących przepisów w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 28 ust.1 i 3a u.s.u.s. oraz wynikające z przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz 1365). 11.1. Jednocześnie zaakcentował, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny ma uprawnienia kasatoryjne i może uchylić decyzję w całości lub części, jeżeli stwierdzi występowanie jednej z enumeratywnie wskazanych okoliczności lub może stwierdzić nieważność decyzji, jednakże w tej konkretnej sprawie brak jest przesłanek do uchylenia decyzji ZUS, a także do stwierdzenia jej nieważności, albowiem nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego ani procesowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: 12. Skarga jest zasadna. 13. Na wstępie podkreślić trzeba, iż sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę między innymi działań organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, jak stanowi art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.). 13.1. Niezbędnym do stwierdzenia przez Sąd naruszenia prawa, co skutkuje uchyleniem zaskarżonego aktu lub stwierdzenia jego nieważności na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwaną dalej P.p.s.a.), jest ustalenie treści obowiązujących norm prawnych mających zastosowanie w konkretnej, rozpatrywanej sprawie. Pozwala to na wyłonienie z nich określonych praw i obowiązków, następnie Sąd powinien ustalić zakres niezbędnych okoliczności faktycznych, które należy wykazać w ramach postępowania dowodowego i w końcu ocenić prawidłowość dokonanej przez organy subsumcji ustalonych faktów do hipotetycznego stanu prawnego. 14. W przedmiotowym postępowania, aby ocenić zgodność zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z przepisami obowiązującego porządku prawnego należy odnieść się do zagadnienia istnienia na dzień wydawania zaskarżonej decyzji należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, o których umorzenie wnosiła strona skarżąca w szczególności ze względu na zarzut ich przedawnienia. Istnienie należności jest warunkiem orzekania w zakresie ich umorzenia. Wygaśnięcie należności w toku postępowania oznacza, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe. Poza tym należy rozpatrzyć inny zarzut strony skarżącej, a mianowicie dotyczący braku zawiadomienia przez organ o ponownym wszczęciu postępowania i jego zakończeniu. 15. Wobec skarżącego Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...]r. orzekł odpowiedzialność osoby trzeciej za zaległości w kwocie [...] zł z tytułu zaległych należności ciążących na P.P.U.H. "A" Sp. z o.o. z siedzibą w Z., na które złożyły się zaległe składki na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz zaległe składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i odsetki za zwłokę. 16. W dniu [...] r. na należności z tytułu zaległych składek wynikające z decyzji organu nr [...] z dnia [...] r. organ egzekucyjny wszczął postępowanie egzekucyjne dokonując zajęcia świadczenia emerytalnego przysługującego skarżącemu. 17. Zgodnie z treścią przepisu art. 24 ust. 5d u.s.u.s. wprowadzonego do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez art. 1 pkt 9 lit. b ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074), obowiązującego od dnia 1 stycznia 2003 r., przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. 17.1. Kwestię przerwania biegu przedawnienia należności wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej należy rozpatrywać mając na uwadze treść przepisów art. 31 i art. 32 u.s.u.s., z których wynika, że do należności z tytułu składek, składek na Fundusz Płacy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych stosuje się odpowiednio wskazane szczegółowo przepisy Ordynacji podatkowej, w szczególności art. 118 § 1 i 2, a w związku z tym również art. 70 § 2 pkt 1, § 3 i 4 O.p. (zd. 2 § 2 art. 118 O.p.). Należy wyjaśnić, iż "odpowiednie" stosownie art. 118 § 2 O.p. oznacza, że w zd. 1 tego przepisu nie będzie mogło być stosowane, ponieważ inaczej stanowi przepis art. 24 ust. 5d u.s.u.s. Różnice pomiędzy tymi uregulowaniami dotyczą terminu przedawnienia (u.s.u.s. – 5 lat; O.p. - 3 lata) i określenia początku biegu terminu przedawnienia (u.s.u.s. – od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana; O.p. – od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została doręczona). Poza tym "odpowiednio" stosując zd. 2 art. 118 O.p. (przepisy art. 70 § 2 pkt 1, § 3 i 4 stosuje się odpowiednio, z tym że termin przedawnienia po jego przerwaniu wynosi 3 lata) należy tylko zamienić termin "3 lat" na "5 lat". W związku z tym w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że w zakresie objętym dyspozycją § 2 tego artykułu odpowiednie zastosowanie będzie miało tylko zdanie drugie dotyczące przerwania biegu przedawnienia (zob. wyrok NSA z dnia 12 maja 2010 r., II FSK 8/09, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić też należy, że do tych należności nie można stosować przepisu art. 24 ust. 5b u.s.u.s., który stanowi, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. ponieważ: 1/ wyraźnie odnosi się on tylko do ogólnych "należności z tytułu składek", a nie szczególnych "należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej", jak stanowi art. 24 ust. 5d u.s.u.s., 2/ biorąc pod uwagę założenie racjonalności stanowienia przepisów sam ustawodawca odesłał w art. 31 u.s.u.s. do odpowiedniego stosowania art. 118 § 2 O.p., który dotyczy przedawnienia zobowiązań wynikających właśnie z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej, a tym samym przerwania biegu tego terminu wskutek zastosowania środka egzekucyjnego z art. 70 § 4 O.p.; jeśliby stosować art. 24 ust. 5b u.s.u.s. do należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej, to nieracjonalne byłoby odesłanie do art. 118 § 2 O.p., 3/ ogólny przepis art. 24 ust. 5b u.s.u.s. dotyczy instytucji zawieszenia biegu terminu przedawnienia, a przepis szczególny jakim jest art. 70 § 4 O.p. w zw. z art. 118 § 2 zd. 2 O.p. i art. 31 u.s.u.s. wskazuje na instytucję przerwania biegu terminu przedawnienia. 17.2. Zgodnie z art. 70 § 4 O.p. bieg terminu przedawnienia zostaje przerwany wskutek zastosowania środka egzekucyjnego, o którym podatnik został zawiadomiony, po przerwaniu biegu terminu przedawnienia biegnie on na nowo od dnia następującego po dniu, w którym zastosowano środek egzekucyjny. Zestawienie tego przepisu ze stosowanym odpowiednio przepisem art. 118 § 2 zd. 2 O.p. prowadzi do wniosku, że z momentem przerwania biegu terminu przedawnienia, czyli zastosowania środka egzekucyjnego, o którym osoba trzecia (zobowiązany w postępowaniu egzekucyjnym) została zawiadomiona biegnie na nowo, ale już nie dłużej niż 5 lat. 18. W przedmiotowej sprawie, jak wynika z akt postępowania, w dniu [...]r. na należności z tytułu zaległych składek wynikające z decyzji organu z dnia [...]r. organ egzekucyjny wszczął postępowanie egzekucyjne dokonując zajęcia świadczenia emerytalnego przysługującego skarżącemu. Tym samym termin przedawnienia tych należności wynikający z art. 118 § 2 zd. 2 O.p. upłyną dnia [...]r., czyli w momencie wydania zaskarżonej decyzji ([...]r.) brak było przedmiotu orzekania w zakresie umorzenia należności, a mianowicie wygasły zaległości ciążące na stronie skarżącej wynikające z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej. Organ przy rozstrzyganiu sprawy o umorzenie należności z tytułu składek na każdym etapie postępowania winien z urzędu ustalać, czy te należności na dzień wydania decyzji istniały, czy też wygasły poprzez zapłatę lub przedawnienie. 19. Nadto nie należy tracić z pola widzenia tego, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wydał zaskarżoną decyzję po wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 8 lipca 2009 r., III SA/Gl 116/09, którym stwierdzono nieważność decyzji Prezesa ZUS z dnia [...]r., nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. 19.1. W ocenie Sądu Zakład Ubezpieczeń Społecznych dodatkowo naruszył art. 10 k.p.a. poprzez uniemożliwienie stronie zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym, albowiem organ nie zawiadomił jej o toczącym się postępowaniu, po uchyleniu decyzji Prezesa ZUS z dnia [...]r., nr [...] oraz zakończeniu postępowania, na co wskazują akta administracyjne przedłożone przez organ. 19.2 Sąd jednocześnie stwierdził, iż w przedmiotowym postępowaniu doszło do naruszenia przepisów postępowania art. 7, art. 10, art. 61 § 4, 105 k.p.a. w związku z art. art. 24 ust. 5d u.s.u.s., art. 70 § 4 i art. 118 § 2 O. p. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, przy czym organ nie podjął wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. 20. Naruszenie przepisów materialnych poprzez nie zastosowanie art. 24 ust. 5d, art. 31 i art. 32 u.s.u.s. oraz art. 118 § 2 i art. 70 § 4 O.p., a także naruszenie wyżej wymienionych przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. 21. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych, uwzględniając ocenę prawną sprawy wyrażoną przez Sąd w pkt 18 niniejszego uzasadnienia, wyda decyzję, którą uchyli decyzję wydaną w pierwszej instancji i umorzy postępowanie pierwszej instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. ze względu na następczą bezprzedmiotowość postępowania. Bezprzedmiotowość wynika z faktu nie istnienia należności określonych decyzją z dnia [...] r. z powodu ich przedawnienia.