III SA/Gl 698/07

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Jolanta Skowronek po rozpoznaniu w dniu 3 października 2007 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego postanawia: odmówić stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. U Z A S A D N l E N l E Wnioskiem z dnia [...]r. skarżący A.K. domagał się zwolnienia z kosztów sądowych oraz ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego w osobie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu powyższego wyjaśnił, iż działalność gospodarczą prowadzi od 20 roku życia. Nie posiada jednak żadnego zaplecza gospodarczego. Co więcej jest w trakcie organizacji urządzeń mechanicznych. Stąd każdą nadwyżkę finansową przeznacza na ich zakup, a tym samym udoskonalenie jakości usług. Z uwagi na to, że osiąga niewielkie dochody nie może ubiegać się o kredyt. Ponieważ prowadzenie dokumentacji firmy powierzył doradcy podatkowemu K.S., której wcześniej udzielił też pełnomocnictwa procesowego do prowadzenia całej sprawy, dlatego za celowe uznał wyznaczenie jej na pełnomocnika w ramach złożonego obecnie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Dodatkowo w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, iż gospodarstwo domowe prowadzi razem z żoną w mieszkaniu o pow. [...] m2. Oboje nie posiadają żadnych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych czy przedmiotów o wartości powyżej [...] euro. Jako źródła utrzymania całej rodziny wymienił wynagrodzenie za pracę żony w kwocie [...] zł oraz dochód z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej w wysokości [...] zł. Ponadto jako uzupełnienie złożonego wniosku do akt sprawy nadesłano kserokopie następujących dokumentów: - umowę użyczenia warsztatu samochodowego; - podatkową księgę przychodów i rozchodów, z treści której wynika, iż skarżący od [...] do [...]r. osiągnął przychód w kwocie [...]zł, natomiast poniesione wydatki wynosiły [...]zł; - ewidencję środków trwałych; - zeznania podatkowe skarżącego za [...] r. i [...] r., z których wynika, że dochód z prowadzonej działalności gospodarczej wynosił [...]zł i [...]zł; - zaświadczenie o zarobkach żony w kwocie ok. [...]zł netto; - zeznanie podatkowe żony skarżącego za [...] r., gdzie wykazano dochód do opodatkowania w łącznej kwocie [...]zł. Mając na uwadze wszystkie podniesione wyżej okoliczności zważono, co następuje. Stosownie do treści art. 245 § 1 w zw. z art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) strona może ubiegać się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy). Przysługuje ono osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 ustawy). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje - stosownie do treści art. 245 § 3 ustawy - zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznaje się je takim osobom, które wykażą, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy). W tym miejscu zauważyć należy, że zgodnie z art. 246 § 3 ustawy możliwość ustanowienia w sprawie fachowego pełnomocnika procesowego zachodzi jedynie wtedy, gdy strona nie zatrudnia takiego pełnomocnika lub nie pozostaje z nim w innym stosunku prawnym (np. umowy zlecenia). Ponieważ powyższa okoliczność ma istotne znaczenie, albowiem wyklucza jego ustanowienie w ramach instytucji prawa pomocy, stąd składany przez stronę wniosek powinien - zgodnie z art. 252 § 1 ustawy - zawierać stosowne oświadczenie w tym przedmiocie (vide: rubryka 12 urzędowego formularza), które z uwagi na to, że składane jest pod odpowiedzialnością karną przewidzianą w art. 233 § 1 Kodeksu karnego, winno pokrywać się ze stanem faktycznym sprawy. Podkreślenia wymaga jednak użyty przez ustawodawcę zwrot "nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym", albowiem wskazuje on na stan rzeczy istniejący w dacie sporządzania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak według prezentowanych w doktrynie poglądów odnosi się on również do takich sytuacji, kiedy z okoliczności sprawy wynika, że wypowiedzenie pełnomocnictwa, a tym samym rozwiązanie stosunku zatrudnienia, stosunku wynikającego z umowy zlecenia lub innego stosunku prawnego z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym nastąpiło w celu obejścia przepisów o prawie pomocy (vide: J. P. Tarno "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" - Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004 r., str. 320 oraz T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" - Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005 r., str. 634). Instytucja prawa pomocy ma bowiem charakter wyjątkowy, stąd nie może być stosowana w przypadkach, kiedy strona korzysta już z fachowej pomocy pełnomocnika ustanowionego z wyboru, któremu wcześniej udzieliła pełnomocnictwa. Powyższe byłoby bowiem sprzeczne z celem, dla którego została wprowadzona. Tymczasem jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy skarżący A.K., wbrew zawartemu we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczeniu jakoby nie zatrudniał i nie pozostawał w innym stosunku prawnym z doradcą podatkowym, o którego ustanowienie w sprawie wnosił, udzielił już stosownego pełnomocnictwa procesowego doradcy podatkowemu K.S., której powierzył również prowadzenie dokumentacji firmy (vide: umowa powiernicza z dnia [...]r., k-[...] akt administracyjnych). Ponieważ okoliczność ta – jak wynika z art. 246 § 3 ustawy - wyklucza ustanowienie drugiego pełnomocnika w ramach instytucji prawa pomocy, stąd złożony przez skarżącego w tym zakresie wniosek – jako niedopuszczalny - nie mógł zostać uwzględniony. Podobnie nie było też możliwe zastosowanie instytucji podstawienia, albowiem z treści art. 246 § 3 ustawy wynika, że prawo pomocy jej nie obejmuje i nie dotyczy. W odniesieniu natomiast do drugiej części wniosku, tj. zwolnienia strony skarżącej od kosztów sądowych (tj. opłat sądowych i wydatków) wskazać należy, iż ta również nie zasługiwała na uwzględnienie. Przewidziana w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy przesłanka zwolnienia A.K. z obowiązku ich uiszczania nie została bowiem spełniona. Analiza stanu majątkowego i rodzinnego wnioskodawcy – przeprowadzona w oparciu o podniesione okoliczności oraz załączone do akt kserokopie dokumentów - prowadzi do wniosku, iż skarżący jest w stanie bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny ponieść występujące w sprawie koszty sądowe. Posiada bowiem razem z żoną stały dochód, który według oświadczenia wynosi [...]zł, wobec powyższego powinien w nich partycypować. Tym bardziej, że jak wynika z akt sprawy zamieszkuje razem z żoną w domu rodziców, zajmując nieodpłatnie tylko jeden pokój o pow. [...] m2. Podkreślić w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w procedurach sądowych, w tym w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Zatem to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek należytego wykazania, tj. dowiedzenia, udowodnienia, przedstawienia czegoś w sposób przekonywający, pokazania, unaocznienia – por. Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1978, wyd. IX 1994 r., str. 805 – że przewidziana w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy przesłanka przyznania prawa pomocy w jego przypadku wystąpiła. Tymczasem do dnia dzisiejszego wysokość osiąganych przez rodziców skarżącego dochodów z tytułu prowadzonego gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha nie została podana, mimo wspólnego z nimi zamieszkiwania i pokrywania przez nich znacznej części kosztów utrzymania. Podczas gdy okoliczność ta ma istotne znaczenie w sprawie albowiem kształtuje jego sytuację majątkową i musi zostać uwzględniona przy jej ocenie. Zważywszy, że zgodnie z art. 87 i art. 91 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) rodzice i dzieci mają obowiązek wspierać się wzajemnie. Podkreślić ponadto w tym miejscu również należy, że instytucja prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów, tj. opłat sądowych i wydatków stanowi wyjątek od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w procedurach sądowych, w tym w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Dlatego jej zastosowanie - jako formy dofinansowania z budżetu państwa - powinno się sprowadzać do wypadków, kiedy zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie sytuacja taka nie występuje z uwagi na stałe źródło utrzymania skarżącego i jego rodziny, w tym inne możliwości finansowe (vide: zeznanie podatkowe żony skarżącego za [...] r.), stąd złożony przez niego wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Podobnie okoliczność, iż skarżący prowadzi własną działalność gospodarczą, w ramach której do prowadzenia spraw firmy wyznaczył doradcę podatkowego oznacza, iż jest w stanie ponieść należny na tym etapie sprawy wpis sądowy od skargi kasacyjnej bez odczuwalnych dla niego konsekwencji majątkowych. W ocenie rozpoznającego wniosek nic bowiem nie stało na przeszkodzie, aby w procedurze planowania wydatków, skarżący przewidując realizację swoich praw przed sądem, uwzględnił także środki na prowadzenie spraw sądowych. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości jest bowiem naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych oraz preferowaniem jednych zobowiązań mających zresztą charakter publicznoprawny względem drugich, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych nie może prawnie skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem. Tymczasem skarżący mimo wykazania straty w prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie ok. [...]zł - choć w treści złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy deklarował dochód z tego tytułu w wysokości [...]zł - nabył w dniu [...]r. samochód ciężarowy marki [...] rok prod. [...] o wartości [...]zł (vide: ewidencja środków trwałych). Wobec powyższego przyjąć należało, że gdyby skarżący w ramach ponoszonych z tytułu prowadzonej działalności wydatków wygospodarował stosowne środki byłby w stanie ponieść występujące w sprawie koszty sądowe. Tym bardziej, że trwające od dłuższego czasu postępowanie podatkowe powinno było skłonić go do przedsięwzięcia stosownych kroków by zabezpieczyć się finansowo. Nic bowiem nie stało na przeszkodzie, aby w strukturze tych wydatków znalazły się także wydatki dotyczące postępowania sądowego. W orzecznictwie sądowym powszechny jest wszakże pogląd, iż strona prowadząca działalność gospodarczą powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów postępowania. Od przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą wymaga się przecież przezorności, zapobiegliwości i profesjonalizmu, albowiem prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się ze swej istoty z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych. Tym bardziej, że zgodnie z art. 200 ustawy p.p.s.a. w razie pozytywnego dla skarżącego rozstrzygnięcia jego skargi wszelkie poniesione przez niego opłaty na poczet prowadzonego postępowania podlegać będą zwrotowi (por. postanowienie NSA z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 156/04 niepubl. oraz postanowienie NSA z dnia 24 kwietnia 2006 r., sygn. akt I FZ 128/06 niepubl.). Stąd działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 w zw. z art. 258 § 3 oraz art. 245 § 1 i § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 246 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono orzec jak w sentencji.