III SA/Gl 996/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R. F.(F.) na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia należnego od wniesionej skargi kasacyjnej wpisu sądowego w kwocie 100,00 zł, skarżący reprezentowany przez fachowego pełnomocnika domagał się zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego podał, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i pełnoletnią córką. Źródłem utrzymania całej rodziny jest działalność gospodarcza żony, albowiem prowadzona przez skarżącego firma od stycznia 2012 r. generuje wyłącznie stratę. Tym samym z dochodów żony wynoszących [...] zł brutto pokrywane są bieżące wydatki w postaci opłat za energię elektryczną – [...] zł; gaz – [...] zł; wodę – [...] zł; a nadto koszty zakupu paliwa – [...] zł; jedzenia – [...] zł oraz środków czystości – [...] zł. Wprawdzie żona jest właścicielem domu jednorodzinnego o pow. [...] m2, jednakże skarżący oprócz autocystern [...], rok produkcji [...], nie posiada żadnego majątku. Tymczasem zobowiązany jest do spłaty [...] kredytów na łączną kwotę [...] zł, podczas gdy na podstawie wystawionych tytułów wykonawczych organ egzekwuje od niego kwotę [...] zł. Jako uzupełnienie podanych wyżej danych do akt sprawy przedłożono zeznania podatkowe PIT-36L i PIT-36, z których ustalono, że R. F. za ubiegły rok podatkowy wypracował przychód rzędu [...] zł, który po potrąceniu o koszty jego uzyskania wielkości [...] zł przyniósł stratę w kwocie [...] zł. Natomiast jego żona z prowadzonej działalności gospodarczej zadeklarowała stratę wynoszącą [...] zł. Kwota ta stanowiła różnicę pomiędzy przychodem rzędu [...] zł, a kosztami jego uzyskania wielkości [...] zł. Z kolei w bieżącym roku podatkowym z tytułu sprzedaży detalicznej i hurtowej paliw skarżący zadekretował na koncie [...] sprzedaż oleju w kwocie [...] zł oraz środki w kasie wielkości [...] zł. Z kolei prowadzona przez żonę skarżącego działalność gospodarcza na dzień [...] r. przyniosła zysk rzędu [...] zł (vide: podsumowanie księgi przychodów i rozchodów). Dodatkowo nadesłano szereg dokumentów źródłowych obrazujących operacje finansowe dokonywane na rachunkach bankowych, gdzie dostępne środki na dzień [...] r. wynosiły: [...] zł i [...] zł (vide: dobre konto oraz konto biznes w Banku [...]), [...] zł (vide: rachunek bieżący w [...]) oraz [...] zł (vide: konto w [...]). Podczas gdy ponoszone wydatki związane z koniecznym utrzymaniem obejmowały: energię elektryczną ([...] zł), gaz ([...] zł) oraz wodę ([...] zł). W oparciu o powyższe dane referendarz sądowy postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2013 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Uznał bowiem, że ten nie wykazał dostatecznie jakoby jego sytuacja materialna uzasadniała zwolnienie go z kosztów sądowych, do których zalicza się również wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100,00 zł. Pismem z dnia [...] r. pełnomocnik skarżącego wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. W jego motywach wskazał, że dołączona do wniosku obszerna dokumentacja w sposób nie budzący wątpliwości obrazowała trudną sytuację finansową jego mocodawcy. Ta biorąc pod uwagę prowadzone postępowanie egzekucyjne nie jest chwilowa, podobnie jak problemy płatnicze. Wprawdzie prowadzona działalność gospodarcza przynosi przychody, niemniej jednak wypracowane środki w całości przekazywane są na bieżące zobowiązania wobec kontrahentów, a nadto na raty zaciągniętych kredytów, które stanowią znaczne obciążenie. Podobnie zgromadzone na rachunku bankowym środki podlegają ciągłym operacją finansowym dlatego też nie sposób uznać jakoby skarżący posiadał zdolność płatniczą niezbędną do regulowania opłat sądowych. Przyjęcie odmiennego poglądu prowadzi do pozbawienia skarżącego możliwości dochodzenia przysługujących mu praw na drodze sądowej i stanowi naruszenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.) postanowienie co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy może zostać wydane przez referendarza sądowego. Od takiego postanowienia stronie przysługuje środek odwoławczy określony w art. 259 ustawy, to jest sprzeciw. W razie wniesienia sprzeciwu, jeśli nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozstrzyga ją w drodze postanowienia, na które przysługuje zażalenie (art. 260 ustawy p.p.s.a.). Należy w tym miejscu zauważyć, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest bowiem utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu. W takiej sytuacji to sąd rozpatruje złożony przez stronę wniosek o przyznanie prawa pomocy, który w rozpoznawanej sprawie ogranicza się do zwolnienia z kosztów sądowych, tj. opłat sądowych i wydatków (vide: art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a.). Powyższe sprowadza się do ustalenia, czy spełniona została określona w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. przesłanka przyznania prawa pomocy czy też nie. Zgodnie bowiem z treścią przywołanego wyżej przepisu przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek, o którym mowa wyżej, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie może ona zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 137/05, niepubl.). Dlatego też prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym może być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Tylko bowiem w takim przypadku istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na pozostałych współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r. sygn. akt FZ 478/04, Lex nr 393645). Odnosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że brak jest podstaw do uwzględnienia złożonego wniosku. Skarżący prowadzi bowiem działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży detalicznej i hurtowej paliw na znaczną skalę o czym świadczy uzyskany przez niego w 2012 r. przychód rzędu [...] zł. Wprawdzie z tego tytułu deklaruje stratę wielkości [...] zł, niemniej jednak okoliczność ta nie może mieć znaczenia przesądzającego. Z przedłożonych do akt dokumentów księgowych wynika bowiem, że zadekretowana na koncie [...] sprzedaż oleju na dzień [...] r. wynosiła [...] zł. Podobnie wykazana przez jego żonę strata w wysokości [...] zł nie była spowodowana nierentownością firmy, albowiem osiągnięty przychód wynosił [...] zł, tylko wysokością ponoszonych wydatków, które w tym okresie osiągnęły łączną kwotę [...] zł (vide: zeznanie podatkowe PIT-36), podczas gdy obecnie wypracowany zysk wynosi [...] zł (vide: podsumowanie księgi przychodów i rozchodów na dzień [...] r.). Dlatego też nie sposób było uznać jakoby skarżący zasługiwał na dofinansowanie z budżetu państwa, gdyż prawo pomocy jest właśnie taką formą dotowania. Wykazana strata nie oznacza bowiem braku środków finansowych. Jest ona w przypadku obu firm jedynie wynikiem bilansowym, a o możliwości poniesienia przez skarżącego kosztów sądowych świadczy skala prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, która w żadnej mierze nie wskazuje na utratę płynności finansowej bądź niewypłacalność wnioskodawcy, jako że stan środków dostępnych na kontach skarżącego i jego żony wynosił: [...] zł i [...] zł (vide: dobre konto oraz konto biznes w Banku [...]), [...] zł (vide: rachunek bieżący w [...]) oraz [...] zł (vide: konto w [...]), podczas gdy stan kasy na koniec lutego 2013 r. zamykał się w kwocie [...] zł, mimo spłacanych pięciu kredytów bankowych, która to okoliczność nie może być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2006 r., sygn. akt II FZ 23/06, niepubl.). Podobne spostrzeżenia odnoszą się do wspomnianych wyżej kosztów prowadzonej działalności przyjmujących dużo wyższe wartości niż wpis sądowy od skargi kasacyjnej, który w rozpoznawanej sprawie zamyka się w kocie 100,00 zł. Zauważyć bowiem w tym miejscu należy, iż w doktrynie za dominujący uznany został pogląd, zgodnie z którym koszty sądowe należą do normalnych kosztów działalności gospodarczej, a dochodzenie roszczeń na drodze sądowej - jako element tej działalności - wymaga na równi z koniecznością zapewnienia środków na bieżącą działalność, także zapewnienia środków na ich dochodzenie (por. M. Kowalska, A. Malmuk-Cieplak, Stosowanie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Przegląd Sądowy 2006/9/44). To oznacza, że planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, o której mowa w art. 199 ustawy, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych oraz preferowanie jednych zobowiązań mających zresztą charakter publicznoprawny względem drugich, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty należnych w sprawie kosztów sądowych nie może prawnie skutecznie podnieść zarzutu, iż odmowa zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądem. W świetle powyższego przyjąć należało, że skarżący nie wykazał w dostateczny i przekonujący sposób jakoby jego sytuacja materialna była na tyle trudna, iż uzasadniałaby zastosowanie tej szczególnej instytucji procesowej jaką jest przyznanie prawa pomocy w zakresie odpowiadającym żądaniu wnioskodawcy. Tym bardziej, że z przedłożonych do akt dokumentów źródłowych wynika, że na jego koncie osobistym w okresie od [...] r. do [...] r. suma operacji uznaniowych wynosiła [...] zł. W tym stanie sprawy, działając na podstawie art. 260 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowiono orzec jak w sentencji.