IV SA/Gl 101/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska (spr.) Sędzia WSA Małgorzata Walentek Protokolant specjalista Magdalena Kurpis po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lipca 2016 r. sprawy ze skargi K.R. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Decyzją z dnia [...] nr [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 1 i 2 oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (t. j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1001, dalej w skrócie: "ustawa"), odmówił K. R. (dalej skarżący) przyznania uprawnienia pieniężnego, określonego w tej ustawie. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że skarżący w dniu 12 listopada 2015 r. złożył wniosek o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego. Jednak nie może on być uwzględniony, bowiem art. 2 pkt 2 ustawy stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: - III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939- 1945, - Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zdaniem organu, skarżący nie został wywieziony do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, bowiem z akt sprawy wynika, że w lipcu 1944 r. został zatrudniony do pracy przy kopaniu okopów w pobliżu i w miejscu stałego zamieszkania wówczas uległ wypadkowi, co zostało potwierdzone przez świadków. Od powyższej decyzji, skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie jego sprawy. Decyzją z dnia [...] nr [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 267, dalej "K.p.a."), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] Uzasadniając rozstrzygnięcie podkreślił, że ustawa przewiduje świadczenia pieniężne tylko dla tych osób, wobec których okupanci stosowali represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Praca niewolnicza charakteryzowała się jej wykonaniem ponad siły, w warunkach prowadzących do wyniszczenia i zazwyczaj w izolacji od dotychczasowego środowiska. W połączeniu z pracą o takich właściwościach deportacja stanowiła karę polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie. W ocenie organu, nie każda represja czy inna dolegliwość stwarza podstawę do nabycia przedmiotowego uprawnienia. Podstawę taką stanowią wyłącznie najostrzejsze formy represji, które zmierzały do wyniszczenia narodu polskiego. Organ nie ma wątpliwości, że sytuacja przymusowo zatrudnionych, izolowanych od dotychczasowego środowiska była niezwykle ciężka. Oceny takiej nie podziela jednak w przypadku skarżącego, który w świetle zebranej dokumentacji nie wykonywał prac przymusowych w warunkach deportacji przez wymagany okres 6 miesięcy. We wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skardze z dnia 24 stycznia 2016 r. skarżący domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] a także przyrównania jego sytuacji do deportacji do pracy przymusowej dla III Rzeszy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r., przez okres ponad 6 miesięcy. W uzasadnieniu oświadczył, że będąc osobą nieletnią w okresie od 1 listopada 1943r. do 30 maja 1944 r. pracował przymusowo w T. jako robotnik tartaku i cegielni, będących pod zarządem III Rzeszy. Następnie bezpośrednio po wypadku przy pracy przymusowej, który miał miejsce w dniu 28 lipca 1944 r., został wysiedlony i przewieziony do K., a następnie do B., tj. na odległość 80 km, z tego powodu jego stosunek pracy nie ustał i nadal był zatrudniony przy robotach przymusowych jeszcze przez półtora roku, zatem na wysiedleniu przebywał w okresie od dnia 1 sierpnia 1944 r. do dnia 6 stycznia 1945 r. Ponadto, skarżący domagał jednorazowej wypłaty kwoty 250 000,- zł. z tytułu wyrównania strat za spalenie domu przez wojska Wermachtu oraz zasądzenia jednorazowej renty inwalidzkiej kwocie 1 200,- zł. W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie znajdując podstaw do jej uwzględnia, wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Sąd uchyli akt wydany przez organ administracji, jedynie wówczas gdy narusza on prawo materialne lub procesowe i to w stopniu, mającym wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 718, dalej w skrócie: "p.p.s.a."). Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania skarżącemu uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej na podstawie ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (tekst jednolity: Dz.U. z 2014 r., poz.1001, zwanej dalej, tak jak dotychczas: "ustawa"). Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w tej ustawie, były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Stosownie do art. 2 pkt 2 ustawy przez represję należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (lit. a) lub terytorium Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (lit. b). Ustawodawca nie każdą represję objął działaniem omawianej ustawy, wyraźnie definiując jej pojęcie. Dodatkowo, nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, zatem przyjąć należy, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych. Oznacza to, że ustawa przewiduje swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji, czyli wyrwania z dotychczasowego środowiska i zmuszenia do pracy na rzecz okupanta (por. uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2014r. sygn. akt II OSK 1126/13, publ. w internetowej bazie orzeczeń NSA, dalej CBOS). Podzielić w tym miejscu przyjdzie argumentację organu, wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że świadczenie pieniężne przewidziane jest wyłącznie dla tych osób, wobec których okupanci stosowali represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, która charakteryzowała się jej wykonywaniem ponad siły, w warunkach prowadzących do wyniszczenia i zazwyczaj w izolacji od dotychczasowego środowiska, co stanowiło karę polegającą na skierowaniu do odległej miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że sytuacja przymusowo zatrudnionych, izolowanych od dotychczasowego środowiska w wyniku deportacji (wywiezienia), była nieporównanie gorsza od sytuacji innych, przymusowo zatrudnionych osób, i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne (uzasadnienie uchwały 7 Sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. oraz wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2016 r., publ. CBOS, który to pogląd w tej materii w pełni akceptuje Trybunał Konstytucyjny - cz. III pkt 2.2; 2.4; 3.5 uzasadnienia wyroku K 49/07). Zaakceptować należy stanowisko, które jest prezentowane w orzecznictwie, wedle którego pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej. Wiąże się to z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska (por. uzasadnienia wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 grudnia 2013 r. sygn. akt II OSK 1581/12 i z dnia 11 lutego 2014 r. sygn. akt II OSK 670/13, publ. CBOS). Stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. W zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 4 ust. 4 ustawy). W wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 4 ust. 3 ustawy rozporządzeniu z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 111, poz. 1300) Minister Pracy i Polityki Społecznej, określił przykładowo dokumenty potwierdzające fakty podlegania represjom w rozumieniu ustawy (§ 1 i § 2 rozporządzenia). Jednakże w przypadku braku możliwości przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów, dowodami w sprawie mogą być również oświadczenia co najmniej dwóch świadków (§ 3 ust. 1), a w uzasadnionych przypadkach, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wymienionymi w § 2 lub 3, dowodem może być również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania (§ 4 rozporządzenia). W realiach przedmiotowej sprawy nie zakwestionowano, że skarżący urodził się w P. (powiat D.) i tam mieszkał w czasie działań wojennych (oświadczenie skarżącego z dnia 9 stycznia 2000 r. k. 47 akt administracyjnych). W okresie od 1 września 1943 r. do 30 maja 1944 r. pracował w tartaku P. we wsi T. i cegielni w powiecie M., w pobliżu miejsca zamieszkania (zeznania świadka - sąsiadki B. S. z dnia 17 grudnia 2003 r., k. 13 oraz oświadczenie skarżącego z dnia 29 marca 2004 r.). Z uwagi na charakter i miejsce wykonywanej pracy nie można zatem mówić, iż była to praca przymusowa. Brak jest bowiem podstaw do uznania, że praca przymusowa w niemieckim przedsiębiorstwie, które położone było na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., lecz będącego pod okupacją III Rzeszy w latach 1939-1945, uprawnia do świadczenia pieniężnego, jeśli osoba przymusowo zatrudniona nie była do pracy deportowana (wywieziona). Kryterium wyróżniającym grupę osób uprawnionych do tego świadczenia stanowi obiektywnie trudniejsza sytuacja osób przymusowo zatrudnionych i wyrwanych z dotychczasowego środowiska (por. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2001 r. sygn. akt V SA 504/01, publ. CBOS). W dalszej kolejności, w oświadczeniu z dnia 14 lipca 2003 r. i szkicu sytuacyjnym z oznaczeniem miejsc wykonywania przez skarżącego pracy pod przymusem (k. 30 i 32) oraz w piśmie z dnia 29 marca 2004 r. (k. 34), skierowanym do Rzecznika Praw Obywatelskich w Warszawie, skarżący sam podał, iż w pierwszej połowie 1944 r. w miesiącach czerwcu i lipcu pracował przy kopaniu okopów dla Wehrmachtu w ramach robót przymusowych, czyli w wieku 12 lat i pół roku wraz z miejscową ludnością cywilną wykonywał przymusową pracę na rzecz okupanta nad rzekami W. i T. nieopodal przywołanej już wsi T.a, tj. w gminie P. powiat M., w pobliżu jego miejsca zamieszkania (por. pismo skarżącego z dnia 7 grudnia 1998 r. skierowane do Gminy P., k. 44 i z dnia 9 stycznia 2000r., skierowane do Urzędu Miasta w M., k. 47). Dopiero po wypadku w dniu 28 lipca 1944 r. i kontuzji prawej ręki nastąpiło przeniesienie skarżącego do wioski K. (K.) w niemieckiej strefie przyfrontowej, a później do frontowego punktu sanitarnego Wehrmachtu, z tego powodu do domu wrócił dopiero w miesiącu lutym 1945 r. (oświadczenie skarżącego z dnia 5 listopada 2015r., k. 17 i oświadczenie świadka K. J. z dnia 17 marca 1989 r., k. 10). Wszystkie wymienione miejsca wykonywania pracy, zadeklarowane przez skarżącego, stanowią jednak nadal miejscowości pobliskie sąsiadujące z miejscem jego zamieszkania i domem rodzinnym (P.). Zatem skarżący nie został trwale pozbawiony więzi z rodziną. Co więcej okres kopania rowów jest za krótki, bowiem zaledwie dwumiesięczny aby uznać, że spełnia przesłankę czasową deportacji i zarazem wywiezienia, zawartą w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy. Wobec powyższego nie sposób uznać, że skarżący został wywieziony do pracy przymusowej poza miejsce zamieszkania. Odnosząc się do treści skargi przyjdzie dostrzec, że wymieniona tam miejscowość B. koło K. jest położona dalej od miejsca zamieszkania, ale pobyt tam miał miejsce już po zakończeniu działań wojennych poza linią frontu w okresie od dnia 28 sierpnia 1944 r. do 4 lutego 1945 r. (oświadczenie skarżącego z dnia 14 lipca 2003 r., k. 30 i z dnia 23 listopada 2015 r., k. 25). W przedmiotowej sprawie organ, wobec braku dokumentacji potwierdzającej okoliczność deportacji do pracy przymusowej, uwzględnił pisma skarżącego na tą okoliczność oraz uzupełnił materiał dowodowy o dokumentację złożoną przez skarżącego do Fundacji "[...]", jak również wziął pod uwagę oświadczenia bezpośrednich świadków (M. T. i K. J.). Zatem, wywiązał się właściwie ze swoich obowiązków i dokonał ustalenia warunków życiowych skarżącego w rozumieniu pojęcia represji, utworzonego dla potrzeb ustawy (art. 2 pkt 2 lit. a). Zaznaczyć przyjdzie, że prawidłowość rozstrzygnięcia w zakresie zastosowania przepisów prawa materialnego wynika wprost z twierdzeń samego skarżącego. Przyjmując ich prawdziwość należy podzielić pogląd organu, że dla nabycia uprawnień skarżącego nie było wystarczające to, że został zobowiązany do pracy przymusowej, lecz konieczne było jeszcze ustalenie, że spełnia przesłankę czasową deportacji i zarazem wywiezienia przez okres co najmniej 6 miesięcy, zawartą w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy, nadto warunki pobytu poza dotychczasowym miejscem zamieszkania musiałyby charakteryzować się szczególną opresyjnością, akcentowaną w orzecznictwie przy definiowaniu pojęcia represji. Wobec powyższego nie sposób uznać, że skarżący został wywieziony do pracy przymusowej poza miejsce zamieszkania. Zauważyć też przyjdzie, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z racji realizacji swoich zdań posiada szeroką wiedzę na temat instytucji, organizacji czy stowarzyszeń, które mogą dysponować dokumentacją lub wiedzą istotną dla rozstrzygnięcia sprawy (np. o charakterze i kierunkach deportacji mieszkańców miejscowości, w której mieszkał skarżący, przeprowadzonych w czasie działań wojennych), którą z urzędu uwzględnia przy podejmowaniu decyzji. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 p.p.s.a orzeczono, jak w sentencji.