IV SA/Gl 1086/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska (spr.) Sędzia WSA Andrzej Matan Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej oddala skargę. Burmistrz Miasta C. decyzją z dnia [...], nr [...], na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. D.U. z 2013 r., poz. 267, zwanej dalej w skrócie: "K.p.a.") oraz art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 z późn. zm.), zwanej dalej w skrócie: "ustawa", odmówił H.S. umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych dla osoby uprawnionej wraz z odsetkami. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ powołał się na złożony przez H.S. wniosek z dnia [...] o umorzenie powołanych należności w związku z brakiem dochodów i całkowitą niezdolność do pracy. Dodatkowo, wskazał na dokumentację przedłożoną wraz z wnioskiem przez stronę oraz regulacje art. 30 ust. 1 ustawy uznając, iż H.S. nie korzysta z pomocy MOPS w O., nie pobiera dodatku mieszkaniowego oraz żadnych innych świadczeń. W dniu [...] do organu wpłynęła dokumentacja wnioskodawcy w postaci pisma z dnia [...] informującego o braku osób mogących go "utrzymywać" oraz braku umowy najmu. Wskazał on, że mieszka w domu siostry, która nie domaga się czynszu, ale wymaga ponoszenia kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania w wysokości około [...] zł miesięcznie, jednakże od [...] ich nie uiszcza. Nadto, wniósł o dopuszczenie opinii biegłych lekarzy sądowych, tj. specjalisty ortopedii, z zakresu chirurgii, specjalisty neurologii i lekarza sądowego z zakresu leczenia [...], bowiem zostały one wcześniej zignorowane przez MOPS w O. H.S. nadesłał także dokumentację medyczną oraz decyzję o waloryzacji renty z dnia [...], z której wynika, że otrzymywał od dnia [...] świadczenie w kwocie [...] - zł. (do wypłaty kwota [...] - zł., bowiem kwota [...] zł. stanowiła potrącenia z tytułu alimentów). Równocześnie dołączył zestawienie dochodów i wydatków za okres styczeń - marzec 2013 r., w którym wykazano wydatki na kwotę od [...] zł. do [...] zł. oraz podkreślił, że nie stać go na zakup leków oraz prowadzenie zalecanej diety. Opisane powyżej wnioski dowodowe organ oddalił postanowieniem z dnia [...]. Pismem z dnia [...] H.S. zwrócił się do organu o uzupełnienie braków formalnych dotyczących uzasadnienia oddalenia wniosków dowodowych, jednakże organ odmówił uzupełnienia postanowienia z dnia [...], gdyż takie rozstrzygnięcie nie musi zawierać uzasadnienia faktycznego oraz prawnego. W celu umożliwienia stronie zapoznania się z tymi rozstrzygnięciami, termin zakończenia postępowania został przedłużony do dnia [...]. W dalszej kolejności organ stwierdził, że dokumentacja dostarczona przez wnioskodawcę określa jego stan zdrowia i nie jest konieczne powołanie biegłych lekarzy sądowych tym bardziej, że w [...] r. została wydana opinia sądowo - lekarska, stanowiąca podstawę do przyznania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Zaznaczono, że zadłużenie z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynosi [...] zł. (nie uwzględnia świadczeń za [...]), w tym należność główna - [...] zł. oraz odsetki - [...] zł. Dokonując tych obliczeń uwzględniono środki pieniężne przekazane bezpośrednio przez H.S. (od [...] do [...]) oraz komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne (począwszy od [...] do nadal) w łącznej wysokości [...] zł., w tym należność główną - [...] zł. oraz odsetki - [...] zł. Odnosząc się do wniosku H.S. o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego stwierdzono, że obowiązek alimentacyjny obciążający stronę został skonkretyzowany w wyrokach sądu powszechnego. Podkreślono, że zabezpieczenie społeczne nie ma na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci, a zgodnie z konstytucyjną zasadą pomocniczości (wyrażonej w preambule Konstytucji RP), Państwo ma wspierać, zamiast zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane. Pomoc ta nie jest bezzwrotna, a ustanowiona została w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych, dlatego uzasadnionym jest, że organ właściwy wierzyciela będzie oczekiwał uregulowania wypłaconych świadczeń od zobowiązanego z alimentów. Ponadto, wydanie przez lekarza orzecznika ZUS orzeczenia o całkowitej niezdolności H.S. do pracy do dnia [...], pozwala przypuszczać, że stan jego zdrowia może ulec poprawie i istnieje potencjalna możliwość podjęcia pracy zarobkowej i poprawy jego sytuacji finansowej. Organ podniósł, że przesłankami do umorzenia dochodzonych należności są sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika, które obiektywnie uniemożliwiają wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Tymczasem, H.S. uzyskuje dochód z tytułu renty w związku z całkowitą niezdolnością do pracy, z której potrącane są alimenty. Wyegzekwowana w ten sposób kwota zmniejsza zadłużenie miesięcznie o kwotę około [...] zł. (różnica pomiędzy środkami przekazywanymi przez komornika w kwocie [...] zł. a świadczeniami wypłacanymi w kwocie [...] zł.). H.S. nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, zamieszkuje w domu siostry, gdzie nie ponosi opłat za wynajmowanie mieszkania z tytułu czynszu, ale jest zobowiazany tylko do partycypacji w kosztach utrzymania domu ponoszonych przez wszystkich domowników. Zatem nie można uznać, że jego sytuacja jest wyjątkowo trudna. Dopóki jednak istnieje możliwość uregulowania zadłużenia, to powinien on dołożyć wszelkich starań zmierzających w tym kierunku. W odwołaniu od powyższej decyzji H.S. nie zgodził się z jej treścią i opisał swoją trudną sytuację materialną oraz odniósł się do stanu faktycznego sprawy ustalonego przez organ. Domagał się umorzenia zadłużenia alimentacyjnego z uwagi na trudną sytuację zdrowotną i materialną, która nie pozwala na zabezpieczenie występujących u niego potrzeb bytowych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 K.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył treść art. 30 ust. 1 i 2 ustawy, wskazując na jej uznaniowy charakter. Zaznaczył, że sytuacja H.S. jest trudna i złożona. Jednakże umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powinno nastąpić wtedy, gdy sytuacja dochodowa osoby zobowiązanej do zwrotu należności lub jego rodziny nie pozwala na wywiązanie się z ciążącego na niej obowiązku. Dla oceny przesłanek umorzenia istotna jest nie tylko okoliczność, czy wnioskodawca aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku, ale także czy w przyszłości będzie mógł realnie spłacić dług. W okolicznościach faktycznych sprawy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji zapadłe w ramach uznania administracyjnego nie nosi cech dowolności. Organ poczynił ustalenia faktyczne i dokonał wnikliwej analizy sytuacji rodzinnej i dochodowej oraz potencjalnych możliwości w zakresie poprawienia sytuacji odwołującego. Jednocześnie zapewniono mu czynny udział w postępowaniu oraz wszelkie prawa i uprawnienia. Dodatkowo, odwołał się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2006 r. III K 77/06, w którym stwierdzono, że zasadą jest egzekowowanie należności, natomiast ich umorzenie może nastąpić wyjątkowo tylko w szczególnych sytuacjach. Również brak stałych dochodów i związana z tym trudna sytuacja materialna, nie były w ocenie tego Sądu podstawą do umorzenia. Organy administracji mogą umorzyć w całości lub części zadłużenie dłużnika alimentacyjnego wtedy, gdy wnioskodawca znajduje się w zupełnie wyjątkowej sytuacji. W przeciwnym wypadku należałoby uznać, że instytucje odpowiedzialne nie wykonują swoich ustawowych obowiązków i marnotrwią środki publiczne, co oczywiście naruszałoby rażąco interes społeczny. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach H.S. podniósł, że organ odwoławczy ograniczył się jedynie do "przepisania" rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Zdaniem strony w innych postępowaniach administracyjnych organ odwoławczy orzekał w sposób odmienny, niż w niniejszej sprawie. Podkreślił, że należne alimenty uiszczał do czasu powstania całkowitej niezdolności do pracy, dlatego zwrócił się do komornika sądowego o wstrzymanie egzekucji komorniczej do czasu zakończenia leczenia, jednak bezskutecznie. Skarżący podniósł, że koszty utrzymania mieszkania nie regulował od [...], a obecnie jest osobą bezdomną. Jego dochód netto po spłacie zobowiązań wynosi [...] zł. Jest on zobowiązany z tej kwoty do zapłaty alimentów bieżących na rzecz syna M.S. w wysokości [...] zł., ponoszenia kosztów utrzymania mieszkania w wysokości [...] zł. oraz kosztów związanych z leczeniem. Zakwestionował również brak dopuszczenia w trakcie postępowania wnioskowanych przez niego dowodów z opinii biegłych lekarzy oraz zarzucił organowi pierwszej instancji "brak współpracy". W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zaznaczając, iż zauważył trudną i złożoną sytuację finansową, zdrowotną oraz osobistą skarżącego. Jednakże uwzględnienie wniosku o umorzenie kwoty zadłużenia dłużnika alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i może nastąpić tylko wtedy, gdy sytuacja dochodowa osoby zobowiązanej do zwrotu należności lub jego rodziny nie pozwala na wywiązanie się z tego obowiązku. Skarżący w piśmie z dnia [...] podniósł, że jest osobą bezdomną i wskazany przez niego adres nie jest już aktualny. Zakwestionował stanowisko organu odwoławczego dotyczące zasadności odmowy powołania biegłych oraz prowadzoną przez komornika sądowego egzekucję należności. Do pisma dołączył między innymi kserokopie recept lekarskich, które powinien wykupić. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie należy podnieść, że zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że Sąd ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego w dacie wydania tego aktu, nie rozstrzygając przy tym pod kątem słuszności, czy też celowości i nie kierując się zasadami współżycia społecznego. Sąd nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją lub czy decyzja wiąże się z negatywnymi skutkami dla strony. Rozpatrując sprawę według powyżej wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja ją poprzedzająca nie naruszają prawa w sposób umożliwiający ich uchylenie. Warunki oraz zasady przyznawania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych podlegają regulacji zawartej w ustawie z dnia z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j. Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ), zwanej jak dotychczas w skrócie "ustawa". Jak wynika z art. 27 ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Organ ten wydaje decyzję w przedmiocie oddania tych kwot po zakończeniu każdego okresu świadczeniowego, bądź też po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Niemniej, w art. 30 ustawy prawodawca złagodził częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do umorzenia w całości lub w części zaległości, odroczenia terminu ich spłaty bądź też rozłożenia ich na raty, jeżeli wniosek w tej mierze złoży dłużnik alimentacyjny, a ponadto przemawia za tym jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Wykładnia językowa art. 30 ustawy prowadzi do wniosku, że zastosowanie ulgi przewidzianej w art. 30 ust. 1 oraz jej wysokość uzależnione jest przede wszystkim od stopnia skuteczności prowadzonego postępowania egzekucyjnego, zmierzającego do odzyskania należności z tytułu alimentów. Co więcej organ "może" umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń. Jednak wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu właściwego wierzyciela nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia. Wydanie decyzji musi bowiem zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 30 ust. 2 ustawy. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Zdaniem składu orzekającego, materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Organ administracji poczynił zatem ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 K.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 K.p.a.). Przede wszystkim słusznie organy uznały, że instytucja umorzenia przedmiotowych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Obowiązek alimentacyjny zgodnie z art. 128 i 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma charakter obligatoryjny. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości (wyrażoną w preambule Konstytucji RP), stosownie do której Państwo ma wspierać, a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane (por. rozważania w pkt 4.2 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06). Nie jest zatem uzasadnionym, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników, tym bardziej, że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to pomoc bezzwrotna, a ustanowiona w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych, dlatego uzasadnionym jest, że organ będzie oczekiwał uregulowania wypłaconych uprawnionym świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego z tytułu alimentów. Wyjątkowość instytucji zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego oznacza również konieczność interpretowania przepisów ją regulujących w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Jak zatem wskazano umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Okolicznością taką nie są problemy zdrowotne (orzeczona niezdolność do pracy jedynie do dnia [...]). Sądy administracyjne niejednokrotnie wskazywały, na tle konkretnych przypadków, że zarówno powody zdrowotne, jak i bezrobocie nie mogą być uznane za wystarczające do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (por. wyrok WSA w Białymstoku z 31 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 728/10, wyrok WSA w Lublinie z 25 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 559/10). Skarżący ma zaledwie [...] lata i wykonywał zawód [...], dlatego brak jest podstaw do uznania, że obecna jego sytuacja będzie mieć charakter stały i w przyszłości nie ulegnie ona zmianie. Nawet gdyby przyjąć, że skarżący nie może wykonywać każdego rodzaju pracy, nie jest to okolicznością uzasadniającą uwzględnienie jego wniosku. Również fakt, że skarżący leczy się z powodu dolegliwości zdrowotnych, nie uprawnia do uznania, że ich charakter i rozmiar całkowicie wykluczają w przyszłości możliwości podjęcia pracy przez skarżącego, odpowiadającej jego możliwościom fizycznym i zdowotnym. W tych okolicznościach zasadnie organy uznały, iż sytuacja dochodowa skarżącego, jakkolwiek jest trudna, to nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych na rzecz trójki dzieci świadczeń alimentacyjnych. Obowiązkiem skarżącego jest stale podejmowanie działań zmierzających do poprawy tej sytuacji, a tym samym pozwalających na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku zwrotu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Dodatkowo należy wskazać, że w świetle dyspozycji art. 30 ust. 2 ustawy, ewentualne zastosowanie jednej z wymienionych w tym przepisie form złagodzenia (bądź zniesienia) należności obciążających dłużnika alimentacyjnego uzależnione jest od jego wniosku. Wniosek skarżącego dotyczył umorzenia należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ będąc związany tym wnioskiem nie mógł zatem rozważać zastosowania innych możliwości przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy, tj. odroczenia terminu płatności bądź rozłożenia należności na raty. Skarżący, jeśli uzna to za właściwe uprawniony jest zatem do złożenia kolejnych wniosków o zastosowanie określonych w ustawie ulg. Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu organy należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i zdrowotną skarżącego, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności. Dlatego też na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.