IV SA/Gl 1179/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.) Sędzia WSA Małgorzata Walentek Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2012 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy T. z dnia [...] r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., po rozpatrzeniu odwołania od decyzji z dnia [...] nr [...] wydanej przez, działającego z upoważnienia Wójta Gminy T., Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. w przedmiocie odmowy przyznania M.P. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – S.P., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. U podstaw podjętego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia: Wnioskiem z [...] M.P. zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z tym, że nie podejmował on zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieką sprawowania opieki nad matką. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, jako podstawę odmowy, przywołał przepis art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. z 2006 r. , Dz.U. Nr 139, poz. 992 ze zm.), zgodnie z którym osoba wymagająca opieki powinna legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast, jak wynika z przeprowadzonych w trakcie postępowania wyjaśniającego ustaleń, matka wnioskodawcy posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, ustalony w wyniku postępowania odwoławczego przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w dniu [...]. Z powyższą decyzją nie zgodził się M.P. i wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., wskazując na sentencję wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] sygn. akt [...], gdzie stwierdzono, iż S.P.: ".... wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji na stałe, poczynając od dnia [...]". Oznacza to, zdaniem strony, zaliczenie jej do osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności, gdyż osoby posiadające stopień umiarkowany nie wymagają opieki ze strony osób trzecich. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. nie podzieliło argumentów podnoszonych w odwołaniu i decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał na przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, akceptując stanowisko organ I instancji dotyczące konieczności legitymowania się, przez osobę podlegającą opiece, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreślił, iż Sąd Rejonowy w G. wyrokiem wskazanym przez M.P. nie zmienił orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, którym ustalono umiarkowany stopień niepełnosprawności S.P. W związku z tym brak było podstaw do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach złożył M.P., podnosząc w pierwszym rzędzie argument przytoczony w odwołaniu. Wskazał na treść sentencji wyroku Sądu Rejonowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia [...] sygn. akt [...] odpowiadającą kryterium znacznego stopnia niepełnosprawności, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t. z 2011 r., Dz.U. Nr 127, poz. 721 ze m.). Wyjaśnił również, że od [...] zaniechał kariery zawodowej i całkowicie poświęcił się opiece nad schorowana matką, która nie ma bliżej ani dalszej rodziny mogącej opieką taką zapewnić. Drugi z synów ma na utrzymaniu trzy osobową rodzinę i nie może, w związku z tym, zrezygnować zatrudnienia. Matka, jak pisze w skardze, nie wykonuje żadnych czynności domowych, nie wychodzi też z domu. Skoro zatem skarżący wypełnia, wobec swojej ciężko chorej matki, moralny i prawny obowiązek opieki, to winien uzyskać w tym zakresie wsparcie Państwa. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podnosząc analogiczne argumenty jak w uzasadnieniu swojej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy zaakcentować, że sąd administracyjny sprawuje kontrolę aktów i czynności z zakresu administracji publicznej pod względem zgodności z prawem obowiązującym w dacie ich wydania. Kryterium legalności umożliwia sądowi wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji, jeżeli m.in. stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) zwanej dalej: p.p.s.a. Zaznaczyć jednak należy, że sąd administracyjny kontrolując zgodność zaskarżonej decyzji z prawem nie dokonuje własnych ustaleń w sprawie (art. 133 § 1 p.p.s.a.), lecz orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku. W kontrolowanej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką wystąpił jej syn – M.P. Z ustaleń organu wynikało, że matka skarżącego – S.P., dysponuje orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W oparciu o tak zgromadzony materiał dowodowy organy I i II instancji odmówiły skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką, przyjmując, że uzyskanie takiego świadczenia wymaga legitymowania się znacznym stopniem niepełnosprawności. W ocenie Sądu stanowiska organów nie można podzielić, a zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego, polegającym na błędnej interpretacji art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm., dalej: u.ś.r.) mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 3 pkt.21 , ilekroć w u.ś.r. mowa jest o znacznym stopniu niepełnosprawności oznacza to: 1/ niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, 2/ całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, 3/ stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, 4/ posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, 5/ niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. W rozpatrywanej sprawie zachodzi pierwszy z wymienionych przypadków, bowiem matka skarżącego uzyskała orzeczenie o umiarkowany stopniu niepełnosprawności na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t. z 2011 r., Dz.U. Nr 127, poz. 721 ze m., dalej: ustawa o rehabilitacji). Przepisy art. 3 i 4 tej ustawy wyróżniają trzy stopnie niepełnosprawności: znaczny, umiarkowany i lekki. Do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 4 ust. 1). Niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4). Do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych (art. 4 ust.2). Do lekkiego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub mająca ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne (art. 4 ust. 3). Wracając do analizy art. 17 ust. 1 u.ś.r. przyjąć trzeba, iż do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego uprawnione są dwie kategorie osób. Pierwsza z nich to osoby rezygnujące z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, zaś druga to osoby rezygnujące z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad osobą dorosłą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na rzecz tego stanowiska przemawiają postanowienia § 3 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U. Nr 133, poz. 1328 ze zm.), gdzie mowa jest o orzekaniu o niepełnosprawności dziecka tj. osoby, która nie ukończyła 16 roku życia (ust. 1) oraz orzekaniu o stopniu niepełnosprawności osoby, która ukończyła 16 rok życia (osoby zainteresowanej). W przedmiotowej sprawie, w której o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się syn osoby niepełnosprawnej, mamy do czynienia z drugim ze wskazanych wyżej przypadków. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego takiej osobie, jak należy przyjąć, wymaga spełnienia kumulatywnie trzech przesłanek: po pierwsze – osoba ta nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności; po drugie – należy ona do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym; po trzecie – jej podopieczny legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Druga z tych przesłanek niewątpliwie zachodzi. Zgodnie z art. 128 k.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Za krewnych w linii prostej ustawa uważa zstępnych ( w tym dzieci, wnuków) i wstępnych (w tym rodziców, dziadków), przy czym obowiązek alimentacyjny zstępnych wyprzedza obowiązki alimentacyjne wstępnych (art. 129 § 1 k.r.o.). Zatem skarżący, będący synem swojej podopiecznej, jako krewny w linii prostej jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym. Natomiast organy orzekające w sprawie nie badały pierwszej z wymienionych przesłanek, nie czyniąc żadnych ustaleń w kwestii tej czy M.P. nie podejmuje bądź rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad swoją matką. Tego rodzaju zachowanie organów spowodowane było przyjęciem stanowiska, znajdującego uzasadnienie w literalnej wykładni postanowień art. 17 ust. 1 u.ś.r., wedle którego legitymowanie się przez S.P. orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wyklucza możliwość uzyskania przez jej syna świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy, stanowiska tego nie sposób podzielić. S.P. orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] z dnia [...] nr [...] zaliczona została do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności z przyczyn [...]. We wskazaniach zawartych w części drugiej orzeczenia, dotyczących odpowiedniego zatrudnienia, stwierdzono niezdolność do pracy (punkt 1) brak konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (punkt 7). Wyrokiem z dnia [...] Sąd Rejonowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. Wydział VI zmienił to orzeczenie ustalając, że S.P.: " ....wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji na stałe poczynając od dnia [...]". Natomiast Sąd nie dokonał zmiany w zakresie stopnia niepełnosprawności, ustalonego na umiarkowany. Przyjdzie w tym miejscu zauważyć, że dokonanie przez Sąd ustaleń, jakie znalazły wyraz w sentencji pozostaje w sprzeczności z przesłankami określonymi w art. 4 ust. 2 ustawy o rehabilitacji, w świetle których do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych. Osobę wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji zalicza się do znacznego stopnia niepełnosprawności. Wedle orzeczenia Sądu matka skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wobec czego nie oznacza to spełnienia kryterium koniecznego do ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności z dwu względów: po pierwsze - wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy ( może zatem chodzić o stałą lub długotrwałą opiekę , albo o stałą i długotrwałą opiekę i pomoc, albo o stałą i długotrwałą pomoc), a nie stałej lub długotrwałej opieki i pomocy (alternatywa łączna- chodzi jednocześnie o stałą lub długotrwałą opiekę i pomoc ); po drugie – wymóg stałej i długotrwałej opieki lub pomocy pozostaje w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a nie w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, czego wymaga zakwalifikowanie stopnia niepełnosprawności o do kategorii "znaczny" wedle art. 4 ust. 2 ustawy o rehabilitacji. Natomiast, co może mieć istotne znaczenie dla sprawy, treść orzeczenia Sądu dokładnie odpowiada treści tej części przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, która odnosi się do przesłanek warunkujących uzyskanie uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego przez rodziców lub opiekunów dziecka. Osoby te będą uprawnione do tego świadczenia, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Pomijając ostatni człon tego przepisu, dotyczący stałego współudziału opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, który odnosi się z oczywistych powodów jedynie do dzieci, uznać przyjdzie, że skarżący wypełnia wskazaną w nim przesłankę. Inaczej rzec ujmując, jeśli nie podejmowałby on lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem w takiej sytuacji przysługiwałoby mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Jeśli natomiast nie podejmowałby on lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad [...] letnią niepełnosprawną matką, to świadczenie takie mu nie przysługuje. W ocenie Sądu, wzgląd na konstytucyjną zasadę równości zawartą w art. 32 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, wymaga traktowania w taki sam sposób osób znajdujących się w podobnej sytuacji faktycznej. Tak w jednym, jak i w drugim przypadku mamy bowiem do czynienia z takim stanem rzeczy. Ubiegający się o poznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na to, że osoba bliska wymaga sprawowania stałej lub długotrwałej opieki lub udzielania pomocy, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji Wobec tego, zgodna z zasadą wykładni prokonstytucyjnej i celowościowej będzie interpretacja postanowień art. 17 ust. 1 u.ś.r., dopuszczają możliwość uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym podopiecznym, nie będącym dzieckiem, ze względu na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Mając, zatem na uwadze, iż interpretacja przepisów prawa nie może być dokonywana wbrew konstytucyjnie zagwarantowanym prawom obywateli, Sąd zobligowany był w niniejszej sprawie odejść od literalnego brzmienia normy art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i uwzględnić rezultaty wykładni celowościowej. Wykładnia sądowa musi, bowiem zmierzać do rezultatu wynikającego z takiego rozmienia prawa, które zapewnia jego spójność oraz konstytucyjność. Dlatego też Sąd zobowiązany jest wybrać taką interpretację normy ustawowej, która umożliwia najpełniejsze urzeczywistnienie norm, zasad i wartości konstytucyjnych (vide: Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 lutego 2009 r. sygn. akt I OSK 533/08). Rozpoznając ponownie sprawę organy będą związane powyższą oceną prawną wyrażoną przez Sąd, jak również uwzględniając tą ocenę powinny dokonać ustaleń w kwestii pierwszej ze wskazanych wyżej przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, wiążącej się z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez M.P. w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Mając na względzie powyższe rozważania Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji i na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.