IV SA/Gl 191/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Walentek Asesor WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek (spr.) Protokolant Referent stażysta Izabela Auguścik-Michułka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2007 r. sprawy ze skargi E. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie dodatku do zasiłku rodzinnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta B. z dnia [...]r. przyznano E. Ż. na okres od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. zasiłek rodzinny oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania syna M. B.. Składając (w dniu [...] kwietnia 2004 r.) wniosek o wymienione świadczenia strona jako członków rodziny wskazała siebie i syna M. (ur. [...] r.) i oświadczyła, że nie wychowuje dziecka razem z jego ojcem. W dniu [...] r. Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta B. uchylił z dniem [...]r. opisaną powyżej decyzję z dnia [...]r. w części dotyczącej dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania M. B.. W tym samym dniu Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta B. wydał decyzję, zgodnie z którą zrealizowane świadczenie w formie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania syna M. B. za okres od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. w kwocie: [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami (w kwocie [...]zł dziennie) należnymi od dnia następnego po dniu wypłaty świadczenia nienależnego, tj. od dnia [...] czerwca 2004 r. do dnia wydania decyzji, tj. do dnia [...]r. uznano za świadczenie nienależnie pobrane, które podlega zwrotowi. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że na podstawie informacji z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...]r. ustalono, że E. Ż. wychowuje syna wraz z jego ojcem K. B., o czym strona nie poinformowała organu. Dalej przytoczono treść art.3 pkt 17 ustawy z dnia 29 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), zgodnie z którym za osobę samotnie wychowującą dziecko uważa się pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka. Wobec powyższego organ I instancji wskazał, że skoro strona nie spełnia kryterium, o którym mowa w powołanym przepisie, gdyż wychowuje syna wspólnie z jego ojcem, to otrzymany dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka za okres od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. w łącznej kwocie [...] zł jest świadczeniem pobranym nienależnie. Osoba, która pobrała nienależne świadczenie zobowiązana jest, zgodnie z art. 30 ust. 1 i ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych, do jego zwrotu, a zatem nakazano stronie zwrócić kwotę określoną w sentencji decyzji. W odwołaniu od powyższej decyzji E. Ż. podniosła, że twierdzenie organu I instancji, iż wychowuje syna wspólnie z jego ojcem K. B. jest bezpodstawne, gdyż strona nie zamieszkuje i nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z ojcem dziecka. Odwołująca się wyjaśniła także, iż w czerwcu 2005 r. K. B. (osoba bezdomna od [...] 2002 r.) uległ wypadkowi w pracy, z dniem [...] czerwca 2005 r. utracił zatrudnienie, a zarazem możliwość zamieszkiwania w miejscu pracy i wobec tych okoliczności zwrócił się do E. Ż. o wyrażenie zgody na zamieszkanie w lokalu wynajmowanym przez stronę. Wspólne zamieszkiwanie nie trwało długo (w sierpniu 2005 r. strona wyprowadziła się do swoich rodziców) i sprowadzało się do nocowania K. B. w tymże lokalu, gdyż w ciągu dnia przebywał on poza domem i na własną rękę organizował sobie wyżywienie. To właśnie w okresie wspólnego "przemieszkiwania" E. Ż. wraz z K. B. wystąpili dwukrotnie o wsparcie z pomocy społecznej, którego zresztą nie otrzymali. Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...]r. utrzymano w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał na wstępie, że decyzja o przyznaniu E. Ż. dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania syna M. B. wydana została na wniosek strony z dnia [...] kwietnia 2004 r., w którym oświadczyła ona, że wychowuje samotnie syna. Organ I instancji ustalił zaś w drodze wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] kwietnia 2004 r., że E. Ż. wychowuje syna wraz z jego ojcem K. B. i od kwietnia 2004 r. rodzice chłopca prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Wspomniane okoliczności, które nie zostały ujawnione przez stronę we wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia, wskazują, że strona nie spełnia przesłanki określonej w art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a zatem, zgodnie z art. 30 ust. 2 i ust. 8 tej ustawy, zrealizowane świadczenie z tytułu samotnego wychowywania M. B. w łącznej kwocie [...] zł jest świadczeniem nienależnym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Organ odwoławczy poinformował również stronę o treści art. 30 ust. 9 o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W skardze na powyższą decyzję, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, E. Ż. oświadczyła, że w okresie od 1 maja 2004 r. ojciec jej syna z uwagi na swój stan zdrowia i bezdomność kilkakrotnie "przemieszkiwał" razem ze skarżącą i M. B.. W okresach tych rodzice chłopca nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego, a stałe opłaty dzielone były po połowie. Z uwagi na zły stan zdrowa obojga oraz trudną sytuację finansową E. Ż. i K. B. występowali wspólnie o wsparcie z pomocy społecznej. Nie udzielono im wnioskowanej pomocy, na skutek czego K. B. (z uwagi na brak środków finansowych i niemożność partycypowania w kosztach utrzymania mieszkania) w końcu kwietnia 2004 r. wyprowadził się. Skarżąca do czerwca 2005 r. zamieszkiwała wyłącznie z synem, uzyskiwała w tym czasie wynagrodzenie za pracę oraz pomoc od krewnych, a K. B. odwiedzał syna i opłacał należne alimenty. Sytuacja ta zmieniła się diametralnie w związku z wypadkiem, jakiego doznał K. B. w czerwcu 2005 r., kiedy to strona zgodziła się przygarnąć ojca swojego syna. W okresie tym (tj. w lipcu 2005 r.) E. Ż. i K. B. wystąpili do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o pomoc finansową i wtedy poinformowano ich, że jeżeli zamieszkują razem, to o pomoc muszą występować wspólnie. W sierpniu 2005 r. skarżąca wraz z synem z uwagi na trudności finansowe wyprowadziła się do rodziców, u których nadal zamieszkuje. W konkluzji skargi strona oświadczyła, że w razie gdyby uznano, że żądanie zwrotu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania syna za okresy, w których rodzice dziecka złożyli wspólne wnioski o wsparcie z pomocy społecznej (tj. za okres lipiec/sierpień 2005 r.) jest zasadne to jest gotowa ( z uwagi na bardzo trudną sytuację materialną) zwrócić te świadczenia w ratach. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał w całości stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...]r., zgodnie z którą świadczenie w formie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania syna M. B. zrealizowane za okres od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. w łącznej kwocie: [...] zł uznano za świadczenie nienależnie pobrane, które podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami (w kwocie [...] zł dziennie) należnymi od dnia następnego po dniu wypłaty świadczenia nienależnego, tj. od dnia [...] czerwca 2004 r. do dnia wydania decyzji. Rozstrzygnięcia organów obu instancji oparto na dyspozycji art. 30 ustawy z dnia 29 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.), który w ust. 1 nakłada obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w ust. 2 definiuje pojęcie nienależnie pobranego świadczenia i określa je jako: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że decyzję nakazującą stronie zwrot pobranego świadczenia poprzedzać musi ostateczna decyzja, którą uchylono bądź zmieniono decyzję przyznającą stronie świadczenie rodzinne. W niniejszej sprawie oba wskazane rozstrzygnięcia wydane zostały jednego dnia, a wobec uchylenia wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 kwietnia 2007 r. (sygn. akt IV SA/Gl 120/06) decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B.z dnia [...]r., utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...]r. , którą uchylono decyzję organu I instancji z dnia [...]r. w części dotyczącej przyznania E. Ż. dodatku z tytułu samotnego wychowywania syna, decyzja organu odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji, nakazującą zwrot nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego nie mogła być pozostawiona w obrocie prawnym. Abstrahując od wskazanej powyżej przyczyny uchylenia zaskarżonej decyzji nakazującej zwrot pobranego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka nie wskazano w żaden sposób czy świadczenie to uznano za nienależne w oparciu o art. 30 ust. 2 pkt 1 czy też art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Domniemywać jedynie można, że zastosowano dyspozycję wynikającą z art. 30 ust. 2 pkt 2, gdyż za nienależny uznano dodatek do zasiłku rodzinnego pobrany w całym okresie zasiłkowym. Wskazać zatem należy, że zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, którego konsekwencją jest zobowiązanie strony do zwrotu łącznej kwoty pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami wymaga wykazania w uzasadnieniu decyzji właściwego organu, że przedmiotowe świadczenia zostały wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów lub też zaistniały inne okoliczności świadczące, że strona świadomie wprowadziła w błąd pracowników organu administracji. Ustalenie, że osoba, której wniosek o świadczenie rodzinne został uwzględniony świadomie wskazała nierzetelne dane, dzięki czemu uzyskała świadczenie, do którego nie była uprawniona, rzadko kiedy jest możliwe bez udziału strony. Zauważyć bowiem należy, że "przesłanką ustalenia odpowiedzialności strony zeznającej w sprawie/przedkładającej dokumenty będzie ustalenie, iż przedstawiając stan faktyczny niezgodnie z prawdą działała świadomie, a nieistotne będzie, czy było jej wiadome, że dane okoliczności są prawnie relewantne. Jedynie w sytuacji, gdy strona wprowadzi organ w błąd poprzez przemilczenie okoliczności prawnie istotnych w sprawie, dla ustalenia, że jej "zaniechanie" miało charakter postępowania wprowadzającego organ w błąd, konieczne będzie stwierdzenie, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa. Odpowiedzialność strony będzie tu bowiem uzależniona od tego, czy była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała, były istotne dla sprawy (nie dałoby się bowiem mówić o świadomym wprowadzeniu w błąd sytuacji, gdy strona nie była świadoma prawnego znaczenia określonych faktów)". (por. Jakub Ostałowski, Ustawa o świadczeniach rodzinnych - świadczenia nienależnie pobrane, Samorząd Terytorialny 2006/4/48). Jak więc wykazano powyżej, zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wymaga wykazania, że strona była pouczona o treści art. 3 pkt 17 o świadczeniach rodzinnych i czy wyjaśniono jej jakie okoliczności decydują o uznaniu strony za osobę, która wychowuje dziecko wspólnie z jego ojcem. Z przesłanych Sądowi akt sprawy wynika jedynie, że strona potwierdziła pisemnie, że zaznajomiono ją z treścią art. 12 ustawy o oświadczeniach rodzinnych, brak natomiast jakichkolwiek dowodów wskazujących, że pouczono ją o treści art. 3 pkt 17 tej ustawy, a także, iż wyjaśniono istotę wspólnego z drugim rodzicem wychowywania dziecka czy też zadano jej jakiekolwiek pytania dotyczące rzeczywistych relacji pomiędzy E. Ż., K. B. i M. B.. Zauważyć również należy, że przyjmując wniosek o przyznanie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania syna nie zobowiązano strony do wskazania osób z którymi zamieszkuje i z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, a jedynie zobligowano ją do wypełnienia druku wniosku, w którym wnioskodawca wskazuje członków rodziny (do których zgodnie z art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie należy konkubent). W razie gdyby ponownie uchylono decyzję organu I instancji, którą przyznano stronie dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania syna M. B. organ odwoławczy uwzględni wskazane powyżej aspekty zastosowania dyspozycji zawartej w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Reasumując stwierdzić należy, iż decyzja zgodnie z którą pobrany przez E. Ż. w okresie od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania syna M. B. uznano za świadczenie nienależnie pobrane, które podlega zwrotowi jest przedwczesna i narusza przepisy postępowania, w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Konstatacja ta nakazuje uchylić zaskarżoną decyzję w oparciu o art. 145 § 1 pkt. 1 lit c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami oraz określić (na mocy art. 153 powołanej ustawy), że decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku.