IV SA/Gl 321/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki (spr.) Asesor WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek Protokolant Referent Magdalena Kurpis po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 maja 2007r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia [...]r. Nr [...] Prezydent Miasta Z. decyzją z dnia [...]r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 8 ust. 3, art. 9a i art. 10 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego odmówił M. S. przyznania zaliczki alimentacyjnej dla O. S.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia przedstawił unormowania dotyczące pojęcia osoby uprawnionej do otrzymania zaliczki alimentacyjnej jak również wymogi, jakie musi taka osoba spełniać. Wskazał, że M. S. spełnia wymogi do jej otrzymania, jednocześnie w dalszej części uzasadnienia organ ten podniósł, że skarżąca nie spełnia tychże wymogów, ponieważ zgodnie z oświadczeniem T. S. uczestniczy on w wychowywaniu córki, a tym samym skarżąca nie jest osobą samotnie wychowującą córkę. Nadto organ ten odmówił mocy dowodowej oświadczeniom skarżącej, gdyż w dniu [...] r. wprowadziła ona pracowników socjalnych w błąd podając wadliwy adres pod którym aktualnie przebywa. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się M. S., która wniosła odwołanie od tej decyzji do organu wyższego stopnia. W odwołaniu tym przedstawiła wymogi, jakie musi spełniać osoba ubiegająca się o przyznanie zaliczki alimentacyjnej. Jej zdaniem w następstwie niezrozumienia przez pracowników socjalnych ustaw i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jej dziecko utrzymywane jest za kwotę [...] zł miesięcznie, co jest niemożliwe do zrealizowania. Według odwołującej każdy może powiedzieć, że interesuje się rozwojem intelektualnym córki oraz stanem jej zdrowia, co automatycznie skutkować musiałoby pozbawieniem prawa do zaliczki osobę uprawnioną. Nadto wskazała na trudną sytuację finansową rodziny i brak możliwości pożyczania środków finansowych, jak również przedstawiła własną wersję wydarzeń, jakie miały miejsce w dniu [...] r., tj. w dniu, w którym były jej mąż wyrzucił ją z zajmowanego mieszkania u jego matki oraz związane z nieporozumieniem dotyczącym podania adresu nowego miejsca przebywania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy wpierw przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie przywołał treść przepisów mających zastosowanie w rozpatrywanej sprawie i wskazał, że prawo do zaliczki alimentacyjnej przysługuje osobie uprawnionej, jeżeli jest ona wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych, natomiast osobą samotnie wychowującą dziecko jest panna, wdowa, wdowiec, osoba rozwiedziona, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka. Nadto organ ten wskazał, iż mocą art. 1 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 29 grudnia 2005 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 267, poz. 2260) do art. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych dodano pkt 17a zawierający nową definicję pojęcia osoby samotnie wychowującej dziecko. Kierując się regułą kolizyjną lex benignior nakazującą uznawać za wiążący przepis korzystniejszy dla strony organ ten przyjął za obowiązujące unormowanie zamieszczone w art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W dalszej części uzasadnienia organ ten odniósł się do unormowań zamieszczonych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a dotyczących pojęcia wychowywania i obowiązków ciążących w tym zakresie na rodzicach dziecka i doszedł do przekonania, że w świetle tych unormowań jedynie sąd powszechny może zwolnić osobę z obowiązku wychowywania dziecka poprzez pozbawienie jej praw rodzicielskich. Następnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. przystąpiło do analizy stanu faktycznego w sprawie, a w szczególności rozbieżnych opinii wystawianych przez skarżącą i T. S. i uznało, że ojciec dziecka T. S. bierze udział w wychowywaniu córki, ponieważ stara się widywać z córką przynajmniej raz w tygodniu, a spotkania jego trwają po cztery godziny, jak również interesuje się jej rozwojem intelektualnym oraz stanem zdrowia. W konsekwencji organ ten odmówił mocy dowodowej oświadczeniom skarżącej, gdyż są one zmienne i dostosowywane do danych okoliczności ujawniających się w danym momencie. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosła M. S.. W skardze tej zarzuciła organom administracji wadliwe ustalenia w sprawie, które spowodowały odmowę przyznania jej zaliczki alimentacyjnej. Podniosła, że do czasu obowiązywania funduszu alimentacyjnego ojciec dziecka w ogóle nie interesował się jego losem, dopiero po utracie pracy i alimentów wypłacanych przez fundusz zmuszona została do zawarcia porozumienia z były mężem, który w zamian za alimenty miał umożliwić zamieszkiwanie w mieszkaniu należącym do jego matki. Jednakże z uwagi na niewywiązywanie się z zawartego porozumienia wystąpiła do komornika z wnioskiem o przyznanie zaliczki alimentacyjnej. Okoliczność ta stała się powodem wyrzucenia jej z dotychczas zajmowanego lokalu i znalazła schronienie w mieszkaniu W. Z., u którego przebywa do nadal. Informując pracowników socjalnych o miejscu przebywania pomyliła klatkę i faktycznie podała nieprawidłowy adres. Dodatkowo podała, że od momentu wyrzucenia jej z domu matki byłego męża do dnia wniesienia skargi były mąż tylko jeden raz kontaktował się z córką i przyniósł jej czekoladę oraz krzyżówkę [...], a gdy widzi córkę na ulicy to nie podchodzi, a widząc skarżącą obsypuje ja wulgaryzmami. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi i przywołał analogiczną argumentację, jaką zaprezentował w uzasadnieniu swojej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) wykazała, że zaskarżona decyzja nie odpowiada wymogom prawa. Zgodnie z brzmieniem art. 145 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W rozpatrywanej sprawie Sąd zetknął się z sytuacją, w której organy administracji wydały decyzje odmawiające przyznania skarżącej zaliczki alimentacyjnej na córkę. Dla oceny prawidłowości wydanej decyzji niezbędne będzie przywołanie obowiązujących w tym zakresie przepisów prawa. Stosownie do postanowień art. 7 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) zaliczka alimentacyjna przysługuje osobie uprawnionej do ukończenia 18 roku życia albo, w przypadku, gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej, do ukończenia 24 roku życia, dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 583,00 zł. Przez osobę uprawnioną rozumie się osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, jeżeli: osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych; osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę pozostającą w związku małżeńskim z osobą, która przebywa w zakładzie karnym powyżej 3 miesięcy albo jest całkowicie ubezwłasnowolniona; jest osobą uczącą się, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. Z punktu widzenia rozpatrywanej sprawy kluczowym zagadnieniem jest przesłanka przyznania zaliczki alimentacyjnej sformułowana w art. 2 pkt 5 lit. "a" wyżej wymienionej ustawy, a mianowicie osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Stosownie do postanowień art. 3 pkt 17 tej ustawy, z dnia wydania decyzji przez organ pierwszej instancji, przez osobę samotnie wychowującą dziecko rozumie się pannę, kawalera, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka, natomiast w dniu wydania decyzji przez organ odwoławczy obowiązywał już art. 3 pkt 17a powoływanej ustawy, który zawierał także definicję wskazanego pojęcia. Zgodnie z nią osobą samotnie wychowującą dziecko jest panna, kawaler, wdowa, wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Na marginesie niniejszej sprawy należy zauważyć, że ustawodawca w następstwie przyjęcia wadliwego sposobu zmiany treści unormowania prawnego doprowadził do sytuacji, w której w jednej ustawie występują dwie definicje tego samego pojęcia, które wzajemnie się nie pokrywają. Z tego też powodu Sąd w składzie rozpatrującym tę sprawę podzielił stanowisko organu odwoławczego, aby stosować regułę kolizyjną lex benignior, jako korzystniejszą dla osoby ubiegającej się o jakieś prawo, w sytuacji, kiedy w trakcie prowadzonego postępowania ustawodawca zmienia treść definicji legalnej przy jednoczesnym pozostawieniu dotychczasowego przepisu. Jednocześnie należy wyraźnie zaznaczyć, że wspomniana kwestia z punktu widzenia rozpatrywanej sprawy ma drugoplanowe znaczenie, ponieważ podstawową kwestię stanowi ten element pojęcia osoby samotnie wychowującej dziecko, który w ramach obu definicji jest niezmienny, a mianowicie problem samotnego wychowywania. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ odwoławczy w odniesieniu do tego pojęcia odwołuje się do postanowień Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i dochodzi do konkluzji, że jedynie orzeczenie sądu o pozbawieniu władzy rodzicielskiej skutkować będzie tym, że dana osoba nie współuczestniczy w wychowywaniu dziecka, a w konsekwencji oznacza, że tylko ten rodzic będzie uznany za samotnie wychowującego dziecko, gdy drugi z rodziców będzie miał ograniczoną władzę rodzicielską względnie będzie jej pozbawiony. Przywołany sposób interpretacji wskazanego pojęcia zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie nie jest trafny. Dla przeprowadzenia właściwej jego analizy należy w pierwszej kolejności przywołać wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 maja 2005 r. sygn. akt K 16/04 (OTK-A z 2005 r. Nr 5, poz. 51). Wyrok ten poświęcony był między innymi treści art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w pierwotnym brzmieniu, czyli zatem innemu pojęciu, a mianowicie pojęciu samotnego wychowywania dziecka, jednakże dla rozpatrywanej sprawy zagadnienie to ma kluczowe znaczenie. Zgodnie z tym wyrokiem pojęcie samotnego wychowywania dziecka składa się z dwóch kryteriów, jednego niewzbudzającego kontrowersji, a mianowicie wskazania grupy osób, które muszą spełniać ściśle określone wymogi formalne w zakresie stanu cywilnego oraz drugie kryterium stanowiące, że wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka. W swoich rozważaniach Trybunał Konstytucyjny dokonał analizy obowiązków rodziców względem dzieci w kontekście Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i doszedł do przekonania, że z punktu widzenia wskazanego aktu każdy rodzic jest zobowiązany do wychowywania swojego dziecka, a jedynie sąd powszechny w wyroku ograniczającym lub pozbawiającym praw rodzicielskich może rodzica pozbawić tego prawa a zarazem obowiązku. Jednakże uważne wczytanie się we wskazany wyrok pozwala uznać, że takie ujęcie wspólnego wychowywania dziecka nie będzie trafne na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych, a tym samym i na gruncie ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Zatem nie wystarczy spełnienie wymogu związanego ze stanem cywilnym, lecz organ administracji w ramach postępowania administracyjnego zobowiązany jest ustalić, czy faktycznie dana osoba samotnie wychowuje dziecko, czy też proces wychowania prowadzony jest wspólnie przez obu rodziców. Nadto należy zauważyć, że w tym zakresie nie da się stworzyć jednego wzorca pozwalającego uznać, że dana osoba wychowuje samotnie dziecko czy też wychowuje wspólne z drugim rodzicem. Z tego powodu kluczowe znaczenie posiada wyjaśnienie wszystkich występujących w danej sprawie wątpliwości i ocenić je mając na względzie dobro osoby uprawnionej do otrzymania danego świadczenia. Przedstawione powyżej rozważania były niezbędne, ponieważ jak zostało to już zaznaczone organy administracji obu instancji uznały, że skarżąca wychowuje córkę wspólnie z ojcem dziecka. Jednakże organy te uznały, że podstawowym argumentem przemawiającym za wspólnym wychowywaniem córki przemawia to, że ojciec dziecka nie został pozbawiony praw rodzicielskich oraz interesuje się rozwojem intelektualnym dziecka oraz jego stanem zdrowia. Zdaniem Sądu takie ujęcie sprzeczne jest z przeprowadzoną powyżej wykładnią art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 2 pkt 5 lit. "a" i art. 18 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, a tym samym wyczerpana została przesłanka uwzględnienia skargi przewidziana treścią art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a mianowicie naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Obok wskazanego uchybienia, Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę stwierdził, że postępowanie dowodowe w sprawie wbrew postanowieniom wynikającym z treści art. 7 i art. 77 Kodeksu postępowania administracyjnego nie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, a mianowicie wyjaśniający wszystkie wątpliwości. W szczególności należy zwrócić uwagę na fakt, że organ pierwszej instancji przeprowadzając postępowanie dowodowe ograniczył się do zgromadzenia licznych oświadczeń osób uczestniczących w tym postępowaniu, jednakże nie podjął próby ich skonfrontowania i wyjaśnienia występujących wątpliwości i niejasności, a w uzasadnieniu decyzji ograniczył się do stwierdzenia, że nie przyznaje mocy dowodowej oświadczeniom skarżącej a przyznaje moc dowodową drugiej stronie, przy czym brak jest wyjaśnienia motywów, jakimi kierował się przyjmując taką ocenę zgromadzonych dowodów. Nie oznacza to, aby Sąd nie dostrzegł tego, że skarżąca podaje takie oświadczenia i informacje, jakie w danym momencie są dla niej korzystne. Nadto należy zwrócić uwagę na fakt, że ostatnia czynność o charakterze procesowym dokonana została [...] r. a rozstrzygnięcie podjęte zostało w dniu [...] r. a zatem ze znacznym poślizgiem czasowym, przy jednoczesnym nie wyjaśnieniu jednego z kluczowych elementów prowadzonego postępowania, a mianowicie gdzie zamieszkuje skarżąca. Już nie wyjaśnienie tej okoliczności uzasadnia uwzględnienie wniesionej skargi, ponieważ jak można ustalać, czy ktoś samotnie wychowuje dziecko czy też wspólnie z drugim z rodziców, gdy nie jest znane miejsce jego przebywania. Zatem stosownie do postanowień art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wystąpiła przesłanka uwzględnienia wniesionej skargi, ponieważ organ administracji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W ramach ponownie prowadzonego postępowania organ pierwszej instancji, winien kierując się wskazaniami zamieszczonymi w uzasadnieniu niniejszego wyroku podjąć stosowne działania zmierzające do wyjaśnienia sytuacji faktycznej w jakiej znajduje się skarżąca i do takiego przeprowadzenia postępowania dowodowego, aby wynikało z niego, czy skarżąca wychowuje córkę wspólnie z ojcem dziecka czy też nie i czy spełnia wymogi do otrzymania zaliczki alimentacyjnej, a następnie podjąć rozstrzygnięcie w sprawie. Na marginesie przedstawionych rozważań należy zauważyć, że w aktach sprawy znajduje się pismo z dnia [...] r., mocą którego organ pierwszej instancji zawiadamia o podjęciu postępowania w sprawie zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji, jednakże z przedłożonych Sądowi akt nie wynika, czy postępowanie to zostało zakończone. W przypadku gdyby organy administracji nie zakończyły tego postępowania to zobowiązane są niezwłocznie to uczynić. Sąd nie orzekał o wykonalności zaskarżonej decyzji po myśli art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, z tego powodu, że mocą tej decyzji odmówiono skarżącej przyznania zaliczki alimentacyjnej. Wobec powyższego stosownie do postanowień art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało orzec jak w sentencji.