IV SA/Gl 346/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzanna Sałuda (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Bożena Miliczek-Ciszewska, Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant Referent-stażysta Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi B. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia.[...]r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, dalej: "k.p.a.") w związku z art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2015, poz. 659) po rozpatrzeniu odwołania B.H. od decyzji z dnia [...]. nr [...] wydanej przez Prezydenta Miasta C., ustalającej wysokość świadczeń nienależnie pobranych w formie świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną M. P., do ukończenia 18 roku życia wypłaconego za okres od 01.08.2017r. do 30.09.2017r. w kwocie 700,00 zł i zobowiązującej do zwrotu należności głównej w łącznej wysokości 700,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Stan sprawy jest następujący; Decyzją nr [...] z dnia [...] Prezydent Miasta C. , przyznał B. H. prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej M. P. w wysokości 350 zł miesięcznie od 01.10.2016r. do 30.09.2017r. Pismem z dnia [...] . organ I instancji zawiadomił stronę o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ponieważ uległa zmianie sytuacja zawodowa strony mająca wpływ na uprawnienie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, albowiem B. H. podjęła zatrudnienie i uzyskała z tego tytułu wynagrodzenie. Jak ustalono B. H. podjęła zatrudnienia od miesiąca czerwca 2017r. stąd do dochodu miesięcznego wliczono kwotę wynagrodzenia z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został uzyskany tj. lipca 2017r. w wysokości 1466,08 zł. Dochód miesięczny w przeliczeniu na osobę wyniósł 733,04 zł i przekroczył ustawową kwotę uprawniającą do otrzymania świadczenia z funduszu alimentacyjnego tj.725 zł . Organ I instancji wskazał w szczególności, iż w dniu 01.06.2017 r. strona podjęła zatrudnienie w ""A" " w C. , a wynagrodzenie za lipiec 2017 r. w wysokości 1466,08 zł jest w myśl ustawy dochodem uzyskanym i od sierpnia 2017 r. podlega doliczeniu do dochodu rodziny z roku bazowego (dochód ustalony na podstawie zaświadczenia z dnia 09.08.2017 r.). Organ stwierdził, iż wypłata świadczeń przy stwierdzonym ustaniu prawa do ich pobierania powoduje powstanie świadczeń nienależnie pobranych i tym samym wypełniona została przesłanka art. 2 pkt 7 lit. a o pomocy osobom uprawnionym do alimentów aby uznać świadczenia wypłacone za okres od 01.08 2017 do 30.09.2017r. w wysokości 700,00 zł za nienależnie pobrane. Konsekwencją tego zaś jest konieczność ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami . Powyższe spowodowało, iż organ I instancji wydał decyzję na podstawie art. art. 2 pkt. 7, art. 23, art. 9 ust. 1,2,4, art. 18. Art. 15a , ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, którą; ustalił wysokość świadczeń nienależnie pobranych w formie świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną M. P. , do ukończenia 18 roku życia wypłaconego za okres od 01.08.2017r. do 30.09.2017r. w kwocie 700,00 zł i zobowiązał stronę do zwrotu należności głównej w łącznej wysokości 700,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami, W odwołaniu od decyzji B. H. wyraziła niezadowolenie z otrzymanego rozstrzygnięcia organu I instancji i podkreśliła, że zaskarżona decyzja jest "karą" za podjęcie pracy, nadto zaznaczyła, że nie miała świadomości o braku podstawy do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Kolegium po rozpoznaniu odwołania zaskarżoną decyzją utrzymało w mocy sporne rozstrzygnięcie . Kolegium wskazało przy tym, że zgodnie z art. 2 pkt. 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nienależnie pobrane świadczenie - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części natomiast w myśl art. 23 ust. 1 osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym zgodnie z art. 23 ust. 1a od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d i f, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Kolegium stwierdziło, iż w rozpatrywanej sprawie zachodzą przesłanki nienależnie pobranych świadczeń określone w przepisie art. 2 pkt. 7 a) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, gdyż zostały one wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone B. H. na rzecz osoby uprawnionej M. P. w okresie od 01.07.2017r. do 30.09.2017r. w wysokości 700 zł. stanowią kwotę nienależnie pobranych świadczeń i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami. W skardze do WSA w Gliwicach strona zarzuciła Kolegium : 1. naruszenie art. 2 pkt 7 i art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez uznanie, że w realiach mojej sprawy obowiązek zwrotu wiąże się z samym pojęciem "nienależnego świadczenia", 2. błąd w ustaleniach faktycznych poprzez uznanie, iż pobrała świadczenie ze świadomością, że ono się nie należy, a także poprzez uznanie, że nie wymaga wsparcia przy przekroczeniu dochodu o kwotę 8,04 zł, 3. naruszenie art. 8 k.p.a., art. 11 k.p.a. art. 107 § 3 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez brak odniesienia się do zarzutów zawartych w odwołaniu. W uzasadnieniu podniosła, iż rozpoznając sprawę, organy nie wzięły pod uwagę utrwalonego stanowiska orzecznictwa, że świadczenie będzie nienależnie pobrane wtedy, gdy beneficjent pobiera świadczenie, choć wie, że nie powinien tego robić (wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2017r., II SA/Łd 504/17). Wskazała, iż w spornej decyzji organy powołując się na art. 2 pkt 7 i na art. 23 ustawy utożsamiły pojęcie "nienależnego świadczenia" z pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", podczas gdy pojęcia te nie są tożsame. W orzecznictwie wielokrotnie podkreślano, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wtedy, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania) - (tak np. WSA Gliwicach w wyroku z dnia 3 sierpnia 2017 r., IV SA/GI 172/17). W tym zakresie strona podniosła, iż nie wiedziała, że świadczenie nie należało się, bo dochód został przekroczony, przy czym kwota przekroczenia była niewielka bowiem stanowiła 8,04 zł. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli w sprawie niniejszej jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta C. ustalającą, że doszło do nienależnego pobrania przez B. H. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podstawę prawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowiły art. 2 pkt 7 lit. a oraz 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. 2017, poz. 489 ze zm. dalej zwanej "ustawą"). Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Stosownie natomiast do treści art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. W rozpoznawanej sprawie organy uznały, że doszło do nienależnego pobrania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, gdyż zostały one wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie ich wypłaty. Okoliczności tych upatrywały w zmianie sytuacji zawodowej strony mającej wpływ na uprawnienie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego , gdyż B. H. podjęła zatrudnienie 1 czerwca 2017r. i uzyskała z tego tytułu wynagrodzenie w kwocie 1466,08 zł co po przeliczeniu dochodu w 2 osobowej rodziny spowodowało przekroczenie kryterium ustawowego dochodu – 725,00 zł uprawniającego do świadczenia alimentacyjnego o kwotę 8,04 zł. Wskazując na treść art. 2 pkt 7 lit. a ustawy stwierdzono w konsekwencji, iż świadczenia za okres od 1 sierpnia 2017r. do 30 września 2017r. są nienależnie pobrane. W orzecznictwie dotyczącym art. 2 pkt 7 lit. a oraz 23 ust. 1 ustawy ukształtowany został pogląd, zgodnie z którym istotną cechą konstrukcji nienależnie pobranego świadczenia jest zamiar i świadomość osoby, która świadczenie pobrała co do faktu, że jej się ono nie należy, co wiąże się z prawidłowym pouczeniem o przesłankach nabycia lub utraty prawa do świadczenia. Z treści tej regulacji prawnej wynika, że uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego może nabyć i zachować tylko osoba, która spełnia wszystkie warunki przewidziane w ustawie. W celu zapobiegania pobieraniu nieprawnie świadczeń ustawodawca wprowadził zasadę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Powyższe przepisy w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być niewątpliwie interpretowane ściśle. Nie oznacza to jednak, że ich wykładnia i stosowanie mają być dokonywane w sposób automatyczny, restrykcyjny czy wręcz formalistyczny. Wydanie zatem przez organ decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek wymienionych w przywołanym wyżej art. 2 pkt 7 ustawy. Przesłanki wskazane w przepisie art. 2 pkt 7 lit. a ustawy odwołują się zaś do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym ( por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 8 listopada 2017 r., II SA/Rz 1023/17 i przywołane tam orzecznictwo, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). Dlatego też w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Zdaniem Sądu przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy wymagało zatem wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09, publ. jw.). Zdaniem Sądu organy obu instancji nie zadośćuczyniły obowiązkom wykazania w treści podjętych decyzji negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Z treści decyzji nie wynika bowiem by organy rozważyły i wskazały przy tym na określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) strony lub określone jej działanie, zawinione zaniechanie świadczące o tym iż można jej przypisać nienależnie pobrane świadczenie. Uzasadnienie decyzji organów obu instancji nie czyni w tym zakresie zadość wymogom z art. 107 § 3 k.p.a., ustanawiających obok innych wymogów decyzji, obowiązek zawarcia w niej podstawy prawnej i uzasadnienia faktycznego oraz prawnego, które w myśl § 3 tego artykułu powinno w szczególności obejmować wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. W szczególności zdaniem Sądu organy w sprawie nie ustaliły i nie dały temu wyrazu w treści decyzji czy nieuprawnione pobranie świadczenia alimentacyjnego w kwocie 700 zł nastąpiło z winy strony. Nie podano argumentów zaczerpniętych z ustalonego w sprawie stanu faktycznego świadczących o tym iż strona działała w złej wierze wiedząc, iż jej się ono nie należy. Podkreślenia wymaga, iż prawidłowo sporządzone uzasadnienie powinno czynić zadość zasadzie przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a., która sprowadza się do wyjaśnienia adresatowi decyzji, że podjęte rozstrzygnięcie wynika z racjonalnych przesłanek i jest oparte o przepisy obowiązującego prawa, to znaczy, że w istniejącym stanie prawnym i faktycznym wydanie innej decyzji było niemożliwe. Uzasadnienie decyzji obok waloru informacyjnego powinno zawierać zatem elementy wyjaśniające i przekonujące. Nadto prawidłowo sformułowane uzasadnienie umożliwia także sądowi administracyjnemu prześledzenie i skontrolowanie toku rozumowania organu administracji. Należy nadto podkreślić, że sąd nie może uzupełniać braków postępowania przeprowadzonego przez organ administracji o stosowną argumentację prawną i wyręczać w ten sposób organów w dokonaniu oceny spełnienia przesłanek uzasadniających wydanie konkretnej decyzji. Sąd administracyjny jedynie kontroluje, czy organ ten nie naruszył właściwych przepisów procedury administracyjnej czy w sposób wyczerpujący rozpatrzył cały materiał dowodowy i czy prawidłowo zastosował` przepisy prawa materialnego . Skoro organ odwoławczy nie wypełnił ciążących na nim obowiązków, naruszając w ten sposób art. 107 k.p.a. jak i art. 2 pkt 7 lit a zw. z art. 23 ustawy poprzez nieuzasadnione, przedwczesne podjęcie spornego w sprawie rozstrzygnięcia Sąd orzekający doszedł do przekonania, że wykazane wyżej wady ocenianej decyzji, czynią koniecznym jej uchylenie na podstawie art. 145 § 1 lit. a i c P.p.s.a., o czym orzeczono w sentencji wyroku . Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 P.p.s.a.