IV SA/Gl 435/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2014 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] r. nr [...]; 2) przyznaje na rzecz radcy prawnego M. S. wynagrodzenie w kwocie 295,20 zł (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych 20/100) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. zaskarżoną decyzją z dnia [...] Nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 269 ze zm., dalej: "K.p.a"), art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., nr 79, poz. 856 z późn. zm.) i § 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. nr 198, poz. 1925), po rozpatrzeniu odwołania od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta K. przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z dnia [...] nr [...] (dalej: "MOPS") o odmowie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego A.D. (dalej także: "dłużnik alimentacyjny") z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami na dziecko M.D. w kwocie [...] zł. Orzeczenia zapadły w następującym stanie prawnym i faktycznym. Decyzją z dnia [...] nr [...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. zobowiązano A.D. do spłaty należności z tytułu otrzymanych przez M.D. świadczeń z funduszu alimentacyjnego z decyzji z dnia [...] w wysokości [...] zł. Pismem z dnia [...] dłużnik alimentacyjny zwrócił się do MOPS w K. o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla córki P.D. z powodu trudnej sytuacji materialnej i pogarszającego się stanu zdrowia. Do wniosku dołączył: a) kserokopię dowodów poniesionych w miesiącu [...] wydatków, tj.: opłaty za wodę w wysokości [...] zł, za energię elektryczną w wysokości [...] zł, alimentów przekazanych K.P. w wysokości [...] zł, na zakup leków w wysokości [...] zł, a także b) kserokopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zgodnie z którym ma orzeczony na stałe umiarkowany stopień niepełnosprawności z wskazaniem zatrudnienia w warunkach pracy chronionej oraz c) kserokopię decyzji z dnia [...] o przyznaniu zasiłku stałego w wysokości [...] zł od dnia [...] na czas nieokreślony i decyzji Prezydenta Miasta B. o umorzeniu zaległości podatkowej w podatku od nieruchomości za [...] w kwocie [...] zł. Wydatki te uwzględniono w sporządzonym z udziałem strony protokole z postępowania o umorzenie, rozłożenie na raty, odroczenie płatności należności MOPS, po czym zsumowano je z dodatkowymi wydatkami na zakup gazu do butli w wysokości [...] zł oraz wydatkami na zakup żywności i środków czystości w wysokości [...] zł. W następstwie powyższego wskazano, że wyniosły one [...] zł, a zatem były równe wysokości posiadanego przez stronę dochodu. Organ pierwszoinstancyjny decyzją z dnia [...] odmówił dłużnikowi alimentacyjnemu umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami na dziecko M.D. w wysokości [...] zł. Podniósł, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm., dalej także "ustawa") o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub części, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Odnosząc powyższe do sytuacji strony stwierdził, że w danym przypadku nie nastąpiła sytuacja będąca podstawą do umorzenia wnioskowanej należności. Zaakcentował, że w toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że zobowiązany prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się ze świadczeń pomocy społecznej, jego sytuacja dochodowa i zdrowotna jest zła a także obecnie nie pozwala na spłatę powstałego zadłużenia. Niemniej jednak zdaniem organu obecny stan jego zdrowia oraz sytuacja finansowa nie mogą być uznane za cechę stałą i stanowić podstawę do umorzenia należności. Zaznaczył, że z uwagi na fakt, że ciąży na nim obowiązek alimentacyjny, a świadczenia z funduszu alimentacyjnego są jedynie formą okresowego zabezpieczenia dochodów osoby uprawnionej do alimentów i mają charakter świadczenia zwrotnego, powinien mieć świadomość konieczności zwrotu wypłaconych kwot oraz ciążącego na nim obowiązku. Ewentualne umorzenie należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego stałoby w sprzeczności z powszechnie przyjętym interesem publicznym, a także interesem fiskalnym państwa. Na koniec stwierdził, że w przypadku strony nie zachodzą okoliczności będące podstawą do umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Od tej decyzji strona wniosła odwołanie, w którym wskazała na swój zły stan zdrowia, przebyte operacje [...] w roku [...] oraz [...] a także trudną sytuację materialną. Podniosła, że jest osobą samotną, utrzymującą się jedynie z zasiłku stałego w wysokości [...] zł miesięcznie. Podkreśliła, że innych dochodów nie posiada. W jej ocenie uzyskiwany przez nią dochód nie wystarcza "na podstawowe środki do życia i lekarstwa". Ustosunkowując się do argumentów odwołującego się Kolegium w pierwszej kolejności przywołało prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach odnotowało, że zgodnie z art. 27 ust. 1i1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej łącznie z odsetkami. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. Jednocześnie podkreśliło, że ustawodawca w art. 30 ust. 2 tej ustawy postanowił, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodowa i rodzinną. Powyższa regulacja, jak zaznaczyło, daje uprawnienia organowi właściwemu wierzyciela do: a) umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego, b) odroczenia terminu płatności albo c) rozłożenia na raty należności. Podniosło także, że rozstrzygnięcie w tej sprawie ma charakter uznaniowy i jest uzależnione od sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. W dalszej kolejności Kolegium stwierdziło, że dostrzega trudną obecnie sytuację dochodową strony, niemniej jednak – jak uznało – nie można na tym etapie przewidzieć, czy sytuacja ta nie ulegnie zmianie. Argumentując podniosło, że zainteresowany ma potencjalną możliwość poprawy swojej sytuacji dochodowej poprzez podjęcie zatrudnienia w warunkach pracy chronionej i pracy takiej powinien aktywnie poszukiwać. Ponadto w motywach rozstrzygnięcia, na zakończenie, organ odwoławczy wyraził pogląd, że łożenie na utrzymanie dzieci jest obowiązkiem rodziców. Wskazał, że w sytuacji gdy rodzic uchyla się od tego obowiązku sąd zasądza od niego alimenty na ich utrzymanie. Z kolei w sytuacji gdy rodzic nie płaci zasądzonych alimentów, dzieci te wspiera Państwo, aby mogły one zaspokoić swoje potrzeby życiowe, poprzez przyznawanie im świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. z budżetu Państwa, czyli z środków publicznych, które dłużnik alimentacyjny zobowiązany jest zwrócić łącznie z ustawowymi odsetkami. Aktualna sytuacja życiowa strony – jak zauważył – może stanowić jedynie przesłankę do odroczenia jej terminu spłaty ciążącego na niej zobowiązania do czasu poprawy jej sytuacji dochodowej lub rozłożenia spłaty na raty. Tym samym organ drugoinstancyjny zaakceptował w pełni pogląd organu pierwszej instancji i stwierdził, że nie znalazł podstaw do zajęcia w przedmiotowej sprawie odmiennego stanowiska od zaprezentowanego w zaskarżonej w trybie odwoławczym decyzji organu pierwszej instancji. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach dłużnik alimentacyjny wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zarzucając jej obrazę art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. Argumentując podniósł, że organy tak pierwszej jak i drugiej instancji nie miały wątpliwości, co do jego trudnej sytuacji majątkowej. W dalszej części opisał swój zły stan zdrowia oraz podał, że w jego sprawie wydane już zostały dwie decyzje umarzające należności dłużnika alimentacyjnego. Jednocześnie oświadczył, że ze względu na swój wiek i stan zdrowia nie widzi możliwości poprawy swojej sytuacji materialnej. W odpowiedzi na skargę Kolegium w całości podtrzymało swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu objętej skargą decyzji, wnosząc o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że jej przedmiotem jest ocena prawidłowości prowadzenia przez organ administracji publicznej postępowania administracyjnego oraz zapadłych w tym postępowaniu rozstrzygnięć. Sąd administracyjny ocenia, czy wydana w sprawie decyzja narusza przepisy prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Z kolei z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., dalej: P.p.s.a.) wynika, że w przypadku gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom podatkowym można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga według wymienionych wyżej kryteriów zasługuje na uwzględnienie albowiem zaskarżona decyzja nie odpowiada prawu. Sąd uwzględnił skargę, gdyż stwierdził, że organ administracji wydając zaskarżoną decyzję dopuścił się naruszenia przepisów prawa w sposób, który mógł mieć wpływ na wynik sprawy, które to ustalenie obligowało Sąd do wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji. Ustalając istotny dla sprawy stan faktyczny Sąd stwierdza, że – co do meritum – nie jest on sporny i został nakreślony powyżej przy omawianiu stanowiska organów pierwszej oraz drugiej instancji jak i strony skarżącej. W ocenie Sądu nie ma zatem konieczności jego ponownego powielania. Spór – co do zasady – koncentruje się wokół kwestii zaistnienia przesłanek do umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego – A.D. Na wstępie wskazać należy, że stanowisko zbieżne z prezentowanym w przedmiotowej sprawie wyraził tut. Sąd w wyroku z dnia 19 grudnia 2013 roku, sygn. akt IV SA/Gl 434/13, zapadłym także w sprawie A.D. dotyczącym wprawdzie innego okresu, niemniej jednak w tożsamym stanie prawnym i zbliżonym, niemalże, identycznym stanie faktycznym. Wyrażone tam argumenty skład orzekający w pełni akceptuje i popiera powtarzając je poniżej. Mając na uwadze zarysowany w sprawie spór w pierwszej kolejności należy wskazać, że materialnoprawną podstawą orzekania stanowił art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a w szczególności jego ust. 2. Zgodnie z nim organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przywołana norma prawna nie pozostawia wątpliwości, że decyzja wydawana na podstawie przywołanego powyżej art. 30 ust. 2 zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest, iż działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności. Wręcz przeciwnie – działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 k.p.a., uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Innymi słowy przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia powyższych należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Uznanie administracyjne oznacza, że organ ją podejmujący ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy, przy czym oczywistym przy tym jest, że rozstrzygnięcie to winno zapaść po wnikliwym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich okoliczności, a decyzja winna być wyczerpująco uzasadniona. Decyzje pozostawione uznaniu administracyjnemu wymagają szerszego uzasadnienia niż decyzje podejmowane w ramach ustawowego skrępowania, gdyż powinny wskazywać dlaczego to, a nie inne rozwiązanie zostało wybrane. W tej mierze wskazać należy, że analiza akt administracyjnych sprawy prowadzi do uprawnionego wniosku, że uzasadnienia decyzji tak pierwszej jak i drugiej instancji nie spełniają wymogów zawartych w art. 107 § 3 k.p.a., gdyż organy te nie dokonały pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. W szczególności organy nie rozważyły, czy odmowa umorzenia wymienionych wyżej należności nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla wnioskodawcy i biorąc pod uwagę konkretną bardzo trudną sytuację skarżącego nie spowoduje zagrożenia dla możliwości jego dalszej egzystencji, albo uniemożliwi mu zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby zapewnienia pożywienia, odzieży i obuwia. Jak wynika bowiem z ustaleń organu I instancji, zaakceptowanych przez organ odwoławczy, jedynym dochodem strony skarżącej są świadczenia uzyskiwane z pomocy społecznej. Tymczasem organy orzekające w sprawie w ogóle odniosły tej sytuacji do sytuacji życiowej zobowiązanego. Nie oceniły jej w aspekcie przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy. Ponadto nie zweryfikowały, nota bene podnoszonej w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji, kwestii, czy skarżący starał się o podjęcie pracy w zakładzie pracy chronionej, tylko arbitralnie stwierdziły, że strona może podjąć takie zatrudnienie. Następnie z tego wysnuły wniosek, że aktualnie nie można wykluczyć, że w przyszłości nie ulegnie poprawie sytuacja materialna strony a tym samym zaistnieje możliwość spłaty przez nią przedmiotowego długu. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie może podzielić stanowiska organu. Podkreślić należy, że organ powinien był dogłębnie przeanalizować aktualną sytuację dochodową i rodzinną skarżącego. Oznacza to, że argumentem przemawiającym za odmową umorzenia nie może być ustalenie, że być może w przyszłości skarżący znajdzie zatrudnienie. Stąd też cała argumentacja organów zasadza się na zdarzeniach potencjalnych, przyszłych, a wręcz hipotetycznych i niejako "wirtualnych", gdyż nie popartymi żadnymi dowodami. Organy nie ustosunkowały się do aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej strony, mimo że to właśnie winny były poczynić, mając do dyspozycji zgromadzony materiał dowodowy. Powyższe czyni, że wywody organów pozostają w sferze domysłów, przyszłych ale przede wszystkim ewentualnych zdarzeń, które niekoniecznie dojdą do skutku. Ustawodawca formułując przesłanki art. 30 ust. 2 ustawy nie wskazał jakiego czasookresu ma dotyczyć analiza sytuacji dochodowej rodziny, co oznacza, że kierując się ogólnymi zasadami postępowania organ obowiązany był przeanalizować i uwzględnić stan bieżący, obecny. W tym miejscu należy odwołać się do stanowiska zaprezentowanego przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 371/11, w którym wskazano wprost, że "ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności". Stąd też, nie znajdując oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym, ocenić należy, że przewidywania organów, co do przyszłej możliwości zarobkowania przez stronę, nie mogą stanowić podstawy orzekania w zakresie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Z tych względów Sąd wyeliminował z obrotu prawnego decyzje organów I i II instancji. Nie przesądzając jednocześnie wyników ponownie prowadzonego postępowania wskazać należy, że organ I instancji przy ponownym rozpatrywaniu sprawy o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych powinien szczegółowo ustalić stan faktyczny i okoliczności sprawy (w tym w zakresie starań skarżącego o podjęcie stosownego zatrudnienia), a następnie dokonać ich oceny zgodnie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego. Organy dążąc do właściwego, zgodnego z prawem załatwienia sprawy, przy dochowaniu podstawowych zasad postępowania administracyjnego, powinny zatem podjąć wszelkie konieczne czynności, a w tym przeprowadzić między innymi dowody o których stanowi art. 75 § 1 k.p.a., które pozwoliłyby na jednoznaczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Z przytoczonych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jako wydaną z naruszeniem przepisów postępowania, które to naruszenie mogło mieć wpływ na wynik sprawy.