IV SA/Gl 469/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant sekr. sąd. Arkadiusz Kmiotek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2007r. sprawy ze skargi D.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] nr [...] 2) przyznaje adwokatowi A.M. kwotę 309,80 zł (trzysta dziewięć złotych i osiemdziesiąt groszy) tytułem zwrotu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta K. odmówił przyznania D. K. prawa do zaliczki alimentacyjnej na dzieci K., Ł. i S. W. Rozstrzygnięcie to zostało oparte na ustaleniu, że wnioskodawczyni nie spełnia wymogu art. 2 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.) w związku z art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko. Organ ustalił, że wnioskodawczyni wspólnie wychowuje dzieci z ich ojcem J. W. W odwołaniu od tej decyzji D. K. nie zgodziła się z ustaleniem organu co do wspólnego wychowywania synów z ich ojcem. Podniosła, że ojciec dzieci odwiedza je i pomaga czasem w różnych sprawach. Biorąc pod uwagę, że jest osobą niewidomą i nie może podołać z tego powodu wszystkim obowiązkom domowym pomoc J. W. jest konieczna. Podkreśliła, iż nie mieszka razem z ojcem synów, zaś jego wizyty uzależnione są od konieczności dokonania określonych czynności w jej i synów miejscu zamieszkania. W przekonaniu strony nie przesądza to o fakcie wspólnego wychowywania dzieci. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że według oświadczenia strony J. W. nie więcej niż 2 razy w tygodniu przyjeżdża do dzieci i interesuje się nimi, czynnie uczestniczy w procesie wychowawczym, tj. odrabia z nimi lekcje, pomaga w pracach domowych. Organ zacytował również treść oświadczenia J. W., z którego wynika, że odwiedza dzieci w zależności od potrzeb 2-3 razy w tygodniu, chodzi na wywiadówki do szkoły, stara się aby dzieci "nie popadły w złe towarzystwo", a ponadto że opieka nad dziećmi jest mu w pełni powierzona z uwagi na chorobę ich matki. Taka sytuacja trwa od 14 lat. Zdaniem organu materiał dowodowy wskazuje, że J. W. zamieszkuje pod tym samym adresem co strona i tam są prowadzone czynności egzekucyjne w stosunku do niego jako dłużnika świadczeń alimentacyjnych. Zwrócił również uwagę, że sytuacja strony jest znana organowi I instancji z uwagi na zakres i okres jakim obejmuje wsparciem rodzinę. Organ przyznał także moc dowodową w/wym. dokumentom oraz notatce służbowej z dnia [...] sporządzonej w MOPS w K. i podpisanej przez stronę na okoliczność ustalenia, iż w tym dniu była ona poddana badaniu alkomatem z uwagi na stawienie się do Ośrodka pod wpływem alkoholu, co potwierdziło wskazane badanie. W konsekwencji organ odwoławczy mając na względzie obowiązujące w przedmiotowym zakresie uregulowania prawne oraz okoliczności stanu faktycznego, w tym wyraźne oświadczenia ojca dzieci, uznał za prawidłową ocenę stanu faktycznego przez organ I instancji, że w dacie złożenia wniosku strona nie była osobą samotnie wychowującą dzieci. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego D. K. domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji podnosząc, że wychowuje dzieci samodzielnie, zaś zachowanie i pomoc ojca dzieci stanowi tylko realizację przynależnych mu praw rodzicielskich. Ponadto w piśmie procesowym z dnia [...] pełnomocnik skarżącej zarzucił organowi naruszenie art. 2 pkt 5 ustawy o zaliczce alimentacyjnej w zw. a art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych przez błędną wykładnię, iż ustalenia stanu faktycznego pozwalają na przyjęcie, że skarżąca wychowuje dzieci wspólnie z ich ojcem. Podniósł, że sporadycznych wizyt ojca synów oraz pomocy udzielanej dzieciom w nauce nie należy utożsamiać z ich wychowaniem, a tym bardziej z ich wspólnym wychowywaniem, które wiąże się ze współpracą rodziców, uzgadnianiem kwestii dotyczących kształcenia dziecka oraz stymulowania jego rozwoju. Wszystkie funkcje wychowawcze J. W. sprowadzają się natomiast do kilku wizyt w tygodniu i pomocy przy odrabianiu lekcji. Nadto zebrany w sprawie materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że J. W. nie zamieszkuje ze skarżącą oraz ich wspólnymi dziećmi. Natomiast z racji niepełnosprawności skarżąca korzysta z pomocy świadczonej przez ojca dzieci, nie jest to jednak wspólny udział w procesie wychowawczym. Końcowo pełnomocnik skarżącej wskazał, że wykładnia funkcjonalna art. 2 pkt 5 ustawy o zaliczce alimentacyjnej wymaga, aby przepisy tej ustawy były interpretowane zgodnie z zasadami sprawiedliwości i słuszności, bowiem mają one na celu niesienie pomocy rodzinom, które ze względu na swoją sytuację materialną nie są w stanie egzystować bez pomocy ze strony państwa. Kierunek ten potwierdza art. 71 ust. 1 zd. 2 Konstytucji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i powtórzył argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nadto w odpowiedzi na pismo procesowe pełnomocnika organ odwoławczy wskazał, iż jak wynika z jego ustaleń J. W. nie jest zameldowany pod adresem zamieszkania strony, choć tam podejmuje wszelką korespondencję od MOPS w K., natomiast pod podanym adresem w L. nie zamieszkuje, co wynika z adnotacji poczty zamieszczanej na kierowanej tam korespondencji. Natomiast jako miejsce zamieszkania dłużnika skarżąca podaje swoje miejsce zamieszkania. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawo do zaliczki alimentacyjnej reguluje ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 ze zm.), zwana dalej ustawą o zaliczce. Zgodnie z art. 7 ust. 1 tej ustawy zaliczka alimentacyjna przysługuje osobie uprawnionej do ukończenia 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub w szkole wyższej do ukończenia 24 roku życia. Natomiast zgodnie z art. 2 pkt 5 w/wym. ustawy osobą uprawnioną jest osoba uprawniona do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna, jeżeli osoba ta jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. W sprawie nie jest kwestionowane, że K., Ł. i S. W. spełniają warunki, o których mowa w powołanym wyżej art. 7 ustawy o zaliczce. Ponadto w/wym. są uprawnieni do świadczeń alimentacyjnych na podstawie tytułu wykonawczego (wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] sygn. akt [...]) zaś egzekucja tych świadczeń jest bezskuteczna (zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. z dnia [...]). Zasadniczym zagadnieniem w sprawie było zatem ustalenie, czy skarżąca jest osobą samotnie wychowującą dzieci, uprawnionych do świadczeń alimentacyjnych w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) osoba samotnie wychowującą dziecko to panna, kawaler, wdowa lub wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Jako że skarżąca jest panną postępowanie w zakresie przyznania zaliczki alimentacyjnej wymagało ustalenia, czy w istocie wychowuje ona dzieci wraz z ich ojcem. W pierwszej kolejności trzeba zaakcentować, że ustawodawca w żadnym z obowiązujących aktów prawnych nie zdefiniował pojęcia "wychowywania" czy "wspólnego wychowywania". Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r. i o.) wskazuje, że wychowywanie jest elementem władzy rodzicielskiej (art. 95). Zgodnie z art. 96 k.r. i o. rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny, duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień. Natomiast zgodnie ze znaczeniem językowym, do którego w braku ustawowej definicji należy się odwołać "wychowanie" to system działań mających na celu ukształtowanie człowieka pod względem fizycznym, moralnym i umysłowym oraz przygotowanie do życia w społeczeństwie, wykształcenie w określonym kierunku (por. M. Szymczak Słowik Języka Poleskiego PWN t III Warszawa 1981 r.). Wychowanie jest więc procesem polegającym na stałym oddziaływaniu na osobowość dziecka w kierunku jego wszechstronnego rozwoju. Zdaniem Sądu w cyt. art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie chodzi o normatywne określenie praw i obowiązków rodziców przynależne im w związku z wykonywaniem władzy rodzicielskiej, bowiem te przysługują im niejako z mocy prawa lecz o faktyczne wykonywanie funkcji wychowawczych. Natomiast zawarta w tym przepisie normatywna przesłanka "wspólnego wychowywania" zakłada zgodne, stałe współdziałanie rodziców w procesie wychowawczym. Nie budzi zatem wątpliwości, że proces indywidualizacji normy prawnej dokonany być powinien na tle konkretnego stanu faktycznego. Stwierdzenie, czy sytuacja faktyczna pozwala na przyjęcie, że skarżąca wychowuje wspólnie dzieci z ich ojcem powinna być poprzedzona wszechstronną oceną wszystkich aspektów tej sytuacji. Powyższe wymusza przeprowadzenie postępowania dowodowego, dokonanie wszechstronnych ustaleń faktycznych oraz wnikliwe rozważenie wszelkich okoliczności sprawy. Tym wymogom organy, w ocenie Sądu, w pełni nie sprostały, dlatego też decyzje wydane w tej sprawie należało uznać za przedwczesne. Jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego jest zawarta w art. 7 k.p.a. zasada nakazująca organom administracji publicznej podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia faktycznego sprawy zgodnego z rzeczywistością. Z kolei art. 77 § 1 k.p.a. mówi, że organ administracji publicznej zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Jako dowolne należy więc traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (powołany wyżej art. 77 § 1 k.p.a. a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści, zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 107 § 3 k.p.a.. Tymczasem organ I instancji w ogóle nie uzasadnił swojego stanowiska w kwestii przyjęcia wspólnego wychowywania dzieci przez skarżącą wraz z ich ojcem J. W. W tym względzie odwołał się ogólnie do ustaleń dokonanych w postępowaniu nie wskazując na jakich konkretnie ustaleniach się oparł. Z przedstawionego Sądowi materiału dowodowego wynika natomiast, iż dowodem w sprawie były oświadczenia skarżącej oraz ojca jej dzieci złożone w trakcie wywiadu środowiskowego. Również organ odwoławczy w uzasadnieniu rozstrzygnięcia nie wyjaśnił w czym upatruje przesłanki "wspólnego wychowywania dziecka". Przyjdzie stwierdzić, że organ dokonał ustaleń nie znajdujących w pełni odzwierciedlenia w materiale dowodowym. Z jednej bowiem strony stwierdza, iż materiał dowodowy wskazuje, że J. W. zamieszkuje pod tym samym adresem co skarżąca i tam są prowadzone wobec niego czynności egzekucyjne, z drugiej zaś cytuje fragmenty oświadczeń skarżącej oraz J. W., z których wynika, że ten odwiedza dzieci w zależności od potrzeb 2-3 razy w tygodniu, co przeczy wspólnemu ich zamieszkiwaniu. Co więcej osoby te podczas wywiadu środowiskowego zgodnie oświadczyły, że nie zamieszkują razem i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Organ nie dokokonał oceny tych oświadczeń w świetle przywołanego przez siebie, aczkolwiek nie znajdującego odzwierciedlania w aktach administracyjnych, materiału dowodowego wskazującego na wspólne zamieszkiwanie skarżącej z ojcem jej dzieci. Nadto nie ustalił z jakiej przyczyny skarżąca wskazała w postępowaniu egzekucyjnym swój adres jako miejsce zamieszkania ojca dzieci. Natomiast organ odwoławczy ogólnie odwołał się do znanej organowi pierwszej instancji sytuacji strony z uwagi na zakres i okres jakim obejmuje on wsparciem rodzinę strony, bez jakiegokolwiek wyjaśnienia i udokumentowania tej sytuacji w szczególności w kontekście ustalenia przesłanki wspólnego wychowywania dzieci z ich ojcem, czy okoliczności wspólnego zamieszkiwania, z której zdaje się wywodzić przesłankę wspólnego wychowywania. Nadto nie jest jasne jakim dokumentom organ odwoławczy przyznał "także moc dowodową" skoro dokumentów tych nie przywołał. Trzeba w tym miejscu wskazać, że wspólne zamieszkiwanie rodzica z dzieckiem ułatwia wykonywanie władzy rodzicielskiej w tym jego wychowywanie, choć nie można również automatycznie przyjmować, iż zamieszkiwanie w tym samym domu lub mieszkaniu jest równoznaczne z wychowywaniem dziecka bez wyjaśnienia w jaki sposób rodzic przyczynia się do wychowywania oraz zaspokajania jego potrzeb. Natomiast wychowywaniem dziecka nie można nazwać częstszych lub rzadszych, ale sporadycznych kontaktów rodzica z dzieckiem, gdyż prawo do takich kontaktów może mieć nawet osoba pozbawiona władzy rodzicielskiej. Wychowywanie, jak wskazano na wstępie, jest bowiem procesem polegającym na stałym oddziaływaniu na osobowość dziecka w kierunku jego rozwoju. Jednakowoż dokonując interpretacji zapisów prawa, jak słusznie zauważył pełnomocnik skarżącej, nie można również zapomnieć o wykładni celowościowej. Nie budzi wątpliwości, że celem ustawy o świadczeniach rodzinnych jak i ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, aczkolwiek nie w pełni tożsamym, jest wsparcie z budżetu państwa rodzin o niewystarczającym dochodzie w celu umożliwienia pokrycia wydatków na utrzymanie dziecka. Wysokość tego wsparcia uzależniona jest od konkretnej sytuacji finansowej danej rodziny, a także od konkretnej sytuacji faktycznej. W ramach sytuacji faktycznej istotnym dla oceny przyznania wsparcia jest ustalenie, czy obowiązek alimentacyjny rozumiany jako nie tylko dostarczanie środków utrzymania ale także środków wychowania (art. 128 k.r. i o.) wykonywany jest przez oboje rodziców, czy też świadczenie tego obowiązku wykonuje tylko jeden z nich. W tym ostatnim przypadku sytuacja rodzica samotnie spełniającego całość obowiązku alimentacyjnego, rozumianego szeroko, jest znacznie trudniejsza, niż sytuacja, w której oboje rodzice – czy to przez swoje osobiste świadczenia (opieka nad dzieckiem) czy też świadczenia mające charakter majątkowy – spełniają rodzicielski obowiązek alimentowania dziecka. Słuszne jest zatem przyznanie rodzicowi samotnie wykonującemu pełny obowiązek alimentacyjny szerszego wsparcia finansowego w zakresie opieki socjalnej. Reasumując w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie dla oceny przesłanki "wspólne wychowywanie dziecka" w rozumieniu art 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych istotne są takie zachowania rodzica dziecka, które pozwoliłyby w świetle art. 128 k.r i o. na przypisanie mu obowiązku alimentacyjnego. jako obowiązku dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. W rozpoznawanej sprawie, w świetle ustaleń organów, wynika, że J. W. nie partycypuje w kosztach utrzymania dzieci w formie pieniężnej. Przyjęcie, że wychowuje je wspólnie ze skarżącą dzieci wymagało zatem co najmniej ustalenia, że wykonuje on swój obowiązek alimentacyjny w istotnej części przez osobiste starania o utrzymanie lub wychowanie dzieci, co dopuszcza art. 135 § 2 k.r. i o. W tym zakresie bliższego wyjaśnienia wymagało również oświadczenie J. W., iż opieka nad dziećmi jest jemu w pełni powierzona z racji choroby ich matki. Nadto przyjdzie zwrócić uwagę, że skarżąca decyzją z dnia [...], otrzymała zaliczkę alimentacyjną w wysokości [...], co wynika ze znajdującego się w aktach administracyjnych zaświadczenia Komornika z dnia [...]. Zdaniem Sądu poczynione w sprawie ustalenia nie są wystarczające do przyjęcia przesłanki wspólnego wychowywania dzieci. Dlatego zachodzi potrzeba ponownego jej rozpatrzenia celem dokonania w tym zakresie stanowczych i jednoznacznych ustaleń i wyciągnięcia wniosków uwzględniających powyższą ocenę prawną, co przemawia za uchyleniem decyzji obu instancji. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 135 i 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 20 września 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji. Ponadto po myśli art. 250 tej ustawy Sąd przyznał pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu koszty nieopłaconej pomocy prawnej, na które składa się wynagrodzenie w kwocie [...] co stanowi minimalną stawkę określoną w § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) podwyższone o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności we właściwych przepisach. Ponadto Sąd uwzględnił wydatki w kwocie [...] z tytułu opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, której dowód uiszczenia pełnomocnik załączył do złożonego w sprawie pełnomocnictwa.