IV SA/Gl 638/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Adam Mikusiński, , , po rozpoznaniu w dniu 11 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata postanawia odmówić przyznania prawa pomocy; W dniu [...] czerwca 2011 r. skarżący złożył do Sądu wniosek o przyznanie prawa pomocy sporządzony na urzędowym formularzu "PPF", w którym określił, iż domaga się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata "z Unii Europejskiej". W uzasadnieniu swojego żądania wywiódł, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Zadeklarował przy tym, iż gospodaruje samotnie, nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro ani nieruchomości (zamieszkuje w wynajmowanym lokalu o powierzchni 32,11 m2). Nadto oświadczył, że nie uzyskuje jakiegokolwiek dochodu i "przeżył z kradzieży". Począwszy bowiem od marca 2010 r. nie jest mu wypłacany zasiłek stały z pomocy społecznej, jako że "nie wpuszcza urzędników MOPR z Z. do mieszkania". Zarządzeniem z dnia 8 lipca 2011 r. referendarz sądowy zwrócił się do skarżącego o uzupełnienie i uprawdopodobnienie danych ujętych we wniosku, a mianowicie o: - podanie orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę, telefon, wywóz śmieci, wydatki na zakup żywności, środków czystości, odzieży itp.). Wskazano przy tym, że wydatki z tytułu czynszu i opłat za tzw. media powinny być udokumentowane stosownymi fakturami VAT, paragonami, dowodami wpłaty itp. Z kolei w razie istnienia zaległości płatniczych w omawianym zakresie stronę wezwano o przedłożenie stosownych aktualnych (to jest wydanych nie wcześniej niż w ciągu trzech ostatnich miesięcy) dokumentów potwierdzających ten fakt; - wskazanie źródeł, z których skarżący aktualnie czerpie środki na pokrycie wspomnianych wyżej kosztów utrzymania. Wskazano przy tym, że jeżeli źródłem tym są świadczenia z pomocy społecznej, należy przedłożyć kopie decyzji administracyjnych o przyznaniu tych świadczeń, wydanych w okresie ostatnich trzech miesięcy lub aktualnie obowiązujących. Jeżeli źródłem tym są pożyczki (kredyty) zaciągnięte w bankach lub podobnych instytucjach, należy nadesłać kopie stosownych umów wraz z harmonogramami spłat. Jeżeli natomiast skarżący zaciągnął w tym celu pożyczki od osób fizycznych, należy podać ich wysokość oraz przedłożyć stosowne umowy, zaś w razie braku pisemnych umów - oświadczenia pożyczkodawców potwierdzające okoliczność ich udzielenia; - nadesłanie zeznania podatkowego złożonego za rok 2010. Wskazano przy tym, że jeśli skarżący zeznania takiego nie składał lub nie osiągnął w tym roku dochodu podlegającego opodatkowaniu, należy przedłożyć potwierdzające tą okoliczność zaświadczenie właściwego urzędu skarbowego. W odpowiedzi M. R. przedłożył zaświadczenie potwierdzające, że na dzień [...] lipca 2011 r. posiada zaległości czynszowe na kwotę 1.214,21 zł, postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z. z dnia [...] sierpnia 2011 r., z którego treści wynika, że nie składał zeznania podatkowego w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2010, "rozliczenie z tytułu dostaw energii elektrycznej" oraz zaświadczenie wydane w dniu [...] sierpnia 2011 r. przez pracownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. potwierdzające, że pobierał świadczenia w ramach pomocy społecznej do [...] marca 2010 r., aktualnie jednak z nich nie korzysta i od [...] października 2009 r. nie wpuszcza do swojego mieszkania pracownika socjalnego na zaplanowane wywiady środowiskowe. Nadto wnioskodawca przedstawił pismo procesowe datowane na [...] sierpnia 2011 r., w treści którego podniósł, że nie obciążają go żadne pożyczki oraz powtórzył, że nie otrzymuje wsparcia w postaci świadczeń z pomocy społecznej i nie wpuszcza do mieszkania pracowników Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z., gdyż ci, jak podał - "zaplanowali zabójstwo" jego osoby. Raz jeszcze przy tym wskazał, że "przeżył z kradzieży". Postanowieniem z dnia 16 sierpnia 2011 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie podniósł, że skarżący nie spełnił wymogu warunkującego uwzględnienie złożonego wniosku, jako że nie zobrazował swojej sytuacji materialnej w sposób czyniący zadość wezwaniu z dnia 11 sierpnia 2011 r., a w szczególności nie określił wysokości ponoszonych kosztów utrzymania i nie ujawnił źródeł, z których czerpie środki na pokrycie tych wydatków. Następnie, to jest w dniu [...] sierpnia 2011 r. M. R. złożył do Sądu pismo procesowe datowane na [...] sierpnia 2011 r. w którym oświadczył, że nie uzyskuje żadnego dochodu i utrzymuje się z kradzieży. Do pisma tego dołączył kopię "doniesienia na samego siebie za przeżycie z kradzieży", złożonego w dniu [...] sierpnia 2011 r. w Prokuraturze Rejonowej w Z., w którym zawarł następujące sformułowanie: "wnoszę przed Prokuratorem i Sądem odmowie zeznań oraz odmowie odpowiedzi na pytania dot. dokonanych kradzieży, nie poddam się dobrowolnie karze i nie przyznam się do winy, natomiast podtrzymam, że przeżyłem z kradzieży". Z kolei w dniu [...] września 2011 r. wyżej wymieniony złożył sprzeciw od powołanego wyżej postanowienia referendarza sądowego raz jeszcze oświadczając, że utrzymuje się z kradzieży oraz wywodząc, że "przysługuje mu prawo do odmowy składania zeznań, wyjaśnień i odpowiedzi na pytania t. j. ile miesięcznie kradłem, ile wydawałem na życie". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje. Zgodnie z przepisem art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Wobec braku podstaw do odrzucenia sprzeciwu złożonego w dniu 16 września 2011 r., tutejszy Sąd przystąpił do rozpoznania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata (M. R. jest w niniejszej sprawie objęty zwolnieniem od kosztów sądowych na mocy art. 239 §1 lit. a p.p.s.a. i dlatego jego wniosek w tym zakresie nie podlega rozpoznaniu). Na wstępie należy zaznaczyć, że instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 p.p.s.a. zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Stąd też, jak również z uwagi na kryteria sformułowane w przepisie art. 246 §1 p.p.s.a., zasadnicze znaczenie ma możliwie najbardziej dokładne ustalenie kondycji finansowej strony. Ustosunkowując się do wniosku M. R. należy podkreślić, iż w myśl normy zawartej w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, które zgodnie z art. 245 §3 tej ustawy może obejmować między innymi zwolnienie od kosztów sądowych, następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie uiścić pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie przywołanego unormowania nie pozostawia wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do uprawdopodobnienia, iż zachodzą uwarunkowania przemawiające na rzecz przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy. Trzeba bowiem przyjąć, że ustawodawca formułując ten przepis, użył terminu "wykazać" w znaczeniu udowodnić, przedstawić coś w sposób przekonywujący, pokazać, unaocznić (por. Słownik języka polskiego pod red. naukową prof. dr Mieczysława Szymczaka, tom III, Wydawnictwo Naukowe PWN Sp. z o.o. Warszawa 1978, wydanie IX 1994 r., s. 805). Strona powinna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą wątpliwości co do złożonych we wniosku oświadczeń, to stronie powinno zależeć na ich wyjaśnieniu. Sąd z kolei nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane pomimo istniejącego po stronie wnioskodawcy ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Zważywszy powyższe uznano, że brak jest podstaw do uwzględnienia zgłoszonego żądania. Jakkolwiek M. R. powołał się w swoim wniosku na trudną sytuację materialną, która mogłyby uzasadniać przyznanie mu przez Sąd prawa pomocy, to jednak pomimo stosownego wezwania nie uzupełnił swoich oświadczeń w sposób umożliwiający precyzyjną ocenę tej sytuacji. Nie określił bowiem miesięcznej wysokości kosztów ponoszonych w związku z bieżącym utrzymaniem ani też nie wyjaśnił w sposób dostatecznie wiarygodny, z jakich źródeł czerpie środki na pokrycie tych wydatków. Należy wprawdzie mieć w polu widzenia, że M. R. ma orzeczoną niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym, do marca 2010 r. korzystał ze świadczeń z pomocy społecznej pobierając zasiłek stały, podlegający pomniejszeniu o potrącenia dokonywane z tytułu alimentów, które obowiązany był uiszczać, a nadto wcześniej, zasiłki celowe na żywność. Okoliczności te znajdują potwierdzenie w dokumentach źródłowych przedłożonych przez wyżej wymienionego w niniejszej sprawie, a nadto w innych sprawach z jego skargi, zarejestrowanych pod sygn. akt IV SA/Gl 432/09 oraz IV SA/Gl 433/09, w zakresie których również ubiegał się o przyznanie prawa pomocy. Jest zatem bezspornym, że sytuacja materialna skarżącego była w przeszłości trudna. Wspomniane dokumenty źródłowe, podobnie jak materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych wszystkich spraw zainicjowanych przed tutejszym Sądem z jego skarg dotyczy jednak zasadniczo okresu do marca 2010 r., a tym samym nie obrazuje danych składających się na jej aktualny pełny obraz. Pozwala jedynie na ustalenie, iż M. R. w roku 2010 nie zgłosił do opodatkowania żadnego dochodu (postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z. z dnia [...] sierpnia 2011 r.) oraz, że jest zadłużony z tytułu czynszu na kwotę 1.214,21 zł (vide: zaświadczenie stanowiące kartę nr 39 akt sprawy). Samo to nie wystarcza jednak, aby uznać, że zachodzi przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy. Po pierwsze bowiem, trzeba odnotować, że strona, która oświadcza, iż od kwietnia 2010 r. nie uzyskuje żadnych dochodów, nie powoływała się na to, aby obciążały ją zaległości płatnicze w ramach innych zobowiązań. Nie podawała również, aby nie pokrywała innych kosztów utrzymania, takich jak wyżywienie, zakup środków czystości i odzieży oraz należności w ramach opłat za gaz, wodę, wywóz śmieci, telefon czy energię elektryczną (nadesłała jedynie kopię rozliczenia na dzień [...] listopada 2010 r., wykazującego kwotę do zapłaty w tym zakresie, w wysokości 173,73 zł, jednak dokument ten w ogóle nie zawiera danych personalnych mogących wskazywać, że odnosi się do osoby M. R., a nadto nie wskazano w nim, aby wymieniona należność była nieuregulowaną zaległością). Oznacza to, że wnioskodawca, który twierdzi, że od półtora roku nie uzyskuje żadnych dochodów, jest w stanie te wydatki ponosić, a skoro równocześnie oświadczył, że nie posiada oszczędności i nie zaciągał pożyczek, to budzić może podejrzenie, że uzyskuje środki pieniężne ze źródeł, których we wniosku nie ujawnił. Po drugie, wnioskujący odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego z dnia 8 lipca 2011 r. nie wyszczególnił, jakie konkretnie miesięczne koszty utrzymania ponosi i jaka jest ich wysokość, ani też nie wyjaśnił w sposób przekonujący i rzetelny, skąd bierze środki na ich pokrycie. Udzielając odpowiedzi na tę część wezwania podał jedynie, iż "przeżył z kradzieży", co jednak trudno uznać za wiarygodne. Jakkolwiek przedstawił na jego poparcie kopię "doniesienia na samego siebie za przeżycie z kradzieży", które w dniu [...] sierpnia 2011 r. złożył w Prokuraturze Rejonowej w Z., to w ocenie Sądu nie może ono zostać uznane za miarodajny dowód, gdyż skarżący zawarł w nim tylko ogólne stwierdzenie o "przeżyciu z kradzieży", nie wskazując żadnych bliższych szczegółów czy faktów, które mogłyby tę okoliczność uprawdopodobnić, a wprost przeciwnie - deklarując "odmowę zeznań, odmowę odpowiedzi na pytania dot. dokonanych kradzieży" oraz oświadczając, że "nie podda się dobrowolnie karze i nie przyzna się do winy". W tym stanie rzeczy nie można przyjąć, aby stan majątkowy i sytuacja materialna strony zostały zobrazowane w sposób dostatecznie dokładny. Z kolei powoływanie się przez skarżącego na pozyskiwanie środków utrzymania z kradzieży stanowi wyraz lekceważenia Sądu. Tymczasem zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury, przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w przypadku wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Obowiązkiem strony jest zatem wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak natomiast podstaw prawnych do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. (patrz: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 458/10 - orzeczenie dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Odstępując zatem od złożenia wyjaśnień i dokumentów, skarżący nie usunął istniejących wątpliwości Sądu co do jego sytuacji materialnej i dlatego nie sposób przyjąć, aby spełnił on wymóg, od którego art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a., uzależnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym przezeń zakresie. Marginalne trzeba zwrócić uwagę, że M. R. w ostatnim okresie złożył w tutejszym Sądzie wnioski o przyznanie prawa pomocy aż w 100 sprawach. Skoro zatem domaga się pokrycia przez budżet państwa kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika za udział w tak dużej ilości postępowań, tym bardziej powinien dochować należytej staranności w udzielaniu wyjaśnień zmierzających do usunięcia wszelkich niejasności w zakresie swojej sytuacji materialnej dążąc do wykazania, że uwzględnienie jego żądania jest uzasadnione.