IV SA/Gl 679/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Andrzej Majzner po rozpoznaniu w dniu 1 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Gminy K. na decyzję Zarządu Województwa [...] z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie zwrotu części dofinansowania projektu współfinansowanego ze środków objętych Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa [...] na lata 2007-2013 w kwestii wniosku o przyznanie stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z wpisu od skargi kasacyjnej postanawia: oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy; W skardze kasacyjnej od wyroku tutejszego Sądu z dnia 27 lutego 2017 r. Gmina K., reprezentowana w sprawie przez adwokata M.Ł. zażądała zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie obejmującym wpis od tej skargi kasacyjnej. Równocześnie złożony został urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym podniesiono, iż wspomniana Gmina znajduje się w trudnej sytuacji finansowej albowiem ma wdrożony program naprawczy, a w jej budżecie brak jest środków na poniesienie tej opłaty. Nadto podano, że na poszczególnych należących do niej rachunkach bankowych znajdują się odpowiednio kwoty: 2.124.037,85 zł, 2.000.000 zł (lokata), 11.893,68 zł (fundusz socjalny), 58.343,04 zł (depozyty), 6.841 zł ("E-urząd") oraz 1.535,89 zł (wynagrodzenia). Wskazano także, iż stan kasy Gminy na 31 marca 2017 r., to 1.045,85 zł, jej zobowiązania na ten dzień wynoszą 7.,555.124,15 zł, z kolei w okresie od stycznia do marca 2017 r. uzyskała ona dochody, w kwocie 9.358.785,86 zł i poniosła wydatki, w wysokości 7.707.851,12 zł. Rozpoznając wniosek zważono, co następuje. Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Zgodnie zaś z art. 245 §1 przywołanej regulacji, prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Gmina K. domaga się przyznania prawa pomocy, poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych - w zakresie obejmującym wpis od skargi kasacyjnej. Odnosząc się zatem do tego żądania należy przywołać zasadę sformułowaną w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Stanowi ona, że przyznanie osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawa pomocy w zakresie częściowym (mogącym obejmować między innymi całkowite lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki) nastąpić może wtedy, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W pierwszej kolejności przyjdzie wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, gdyż stanowi odstępstwo od zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym z mocy art. 84 Konstytucji RP oraz art. 199 p.p.s.a. W konsekwencji, zwolnienie od kosztów sądowych może być stosowane w sytuacjach szczególnych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. To z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 - dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - zwanej dalej CBOSA). Przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych może zatem nastąpić dopiero wtedy, gdy zdobycie środków na sfinansowanie tych należności jest dla strony rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por.: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ. ONSA i WSA z 2005 r., z.1, poz. 8). Co więcej, trzeba zwrócić uwagę, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej lub innej jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej ma charakter fakultatywny i zostało pozostawione uznaniu sądu (bądź referendarza sądowego mogącego podejmować rozstrzygnięcia w tym zakresie z mocy art. 258 § 1 i 2 p.p.s.a). Oznacza to, że nawet w razie spełnienia przez taki podmiot ustawowych wymogów przyznania prawa pomocy sąd nie musi uwzględniać jego wniosku. Wspomniana fakultatywność jest tu konsekwencją faktu, że tego rodzaju podmiot posiada zorganizowaną strukturę i w swojej działalności powinien przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów postępowań związanych z jego funkcjonowaniem oraz zgromadzić środki na ten cel. Rozpoznający wniosek w pełni popiera stanowisko wyrażone w przedmiotowej kwestii przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 września 2007 r. (sygn. akt I FZ 434/07 - dostępne w CBOSA). W tym miejscu niezbędne jest uwzględnienie specyfiki strony skarżącej, którą jest gmina czyli jednostka samorządu terytorialnego. Należy zauważyć, iż w świetle art. 211 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1870 ze zm.) podstawą gospodarki finansowej takiej jednostki jest uchwała budżetowa stanowiąca plan dochodów i wydatków oraz przychodów i rozchodów tej jednostki na dany rok. Warto zaznaczyć, że z mocy art. 222 ust. 1 wspomnianej ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r., w budżecie jednostki samorządu terytorialnego tworzy się rezerwę ogólną, w wysokości nie niższej niż 0,1% i nie wyższej niż 1% wydatków budżetu, zaś w ustępie 2 rzeczonego unormowania przewidziano możliwość utworzenia rezerw celowych. Utworzenie rezerwy ogólnej przez gminę jest zatem obowiązkowe, natomiast rezerw celowych - fakultatywne. Celem tworzenia tych rezerw jest uelastycznienie procesu wydatkowania środków publicznych. Godzi się zaakcentować, że na etapie tworzenia budżetu rezerwa ogólna nie jest sprecyzowana i może być przeznaczona na jakiekolwiek cele budżetowe, tj. na wydatki związane z realizacją zadań publicznych należących do kompetencji danej jednostki samorządu terytorialnego. Jakkolwiek zatem swoboda jednostki samorządu terytorialnego w dysponowaniu posiadanymi środkami pieniężnymi w porównaniu do przedsiębiorstw działających w ramach swobody działalności gospodarczej jest niewątpliwie znacznie ograniczona, to jednak nie można mówić, aby gmina była pozbawiona możliwości kształtowania swojej polityki finansowej oraz wpływu na sposób wykorzystania tych środków. W rezultacie, uwzględniając specyfikę funkcjonowania tego typu jednostek i nie negując konieczności wykorzystania środków pozyskanych z kredytów, subwencji czy innych źródeł na ściśle określone cele, dla oceny czy spełnione zostały przesłanki do przyznania prawa pomocy niezbędne jest zbadanie uchwały budżetowej gminy, w szczególności zaś poziomu zaplanowanych rezerw budżetowych (por.: postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 września 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 1266/16 - dostępne w CBOSA). Mając na względzie zaprezentowane wyżej rozważania prawne, trzeba podnieść, że w § 5 uchwały nr [...] Rady Miejskiej w K. z dnia [...]r. w sprawie uchwalenia budżetu tej Gminy na rok 2017 (Dz. Urz. Woj. Śl. z 2016 r., poz. 186) utworzono rezerwę ogólną w wysokości 226.000,00 zł. Równocześnie, jak podano we wniosku, stan środków pieniężnych dostępnych na należących do tej Gminy rachunkach bankowych, na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił ogółem ponad 4.200.000,00 zł. W tym stanie rzeczy nie można zgodzić się z twierdzeniem, aby skarżąca Gmina nie była w stanie wygospodarować kwoty 7.358 zł na pokrycie wpisu od skargi kasacyjnej. W orzecznictwie podkreśla się bowiem, iż prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim podmiotom pozbawionym źródeł stałego dochodu i majątku, a także możliwości uzyskania środków na prowadzenie procesu z jakichkolwiek źródeł, nie może być zaś traktowane jako forma zabezpieczenia innych wydatków, uznawanych przez stronę za priorytetowe, a nie mających obiektywnie takiego charakteru - np. wydatków, których poniesienie może być odroczone bez uszczerbku dla budżetu gminy, gdyż nie będzie się wiązało z koniecznością zaciągnięcia kolejnych zobowiązań finansowych, powodując w ten sposób powstanie lub zwiększenie deficytu i trudności w utrzymaniu płynności finansowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 sierpnia 2012 r., sygn. akt II OZ 677/12 - dostępne w CBOSA). Jeżeli więc - jak ma to miejsce w rozpoznanym przypadku - gmina posiada znaczne środki pieniężne na rachunkach bankowych, a nadto zaplanowała w uchwale budżetowej relatywnie wysoką kwotę rezerwy ogólnej na nieprzewidziane wydatki (tu w wysokości przewyższającej aż ponad trzydziestokrotnie opłatę, do uiszczenia której jest obowiązana), to uznać należy, że posiada środki pozwalające na pokrycie tej należności (por: postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 1355/08 - dostępne w CBOSA). Niezależnie od powyższego wypada podkreślić, że instytucja prawa pomocy może mieć zastosowanie jedynie w przypadku takich jednostek organizacyjnych, które są pozbawione możliwości zgromadzenia żądanej opłaty sądowej, nie zaś takich, które środki te wprawdzie posiadają, jednakże zamierzają je przeznaczyć na opłacenie innych zobowiązań. Trzeba również zaakcentować, iż gmina, nawet będąc w trakcie realizacji licznych inwestycji, co jest przecież zrozumiałe w przypadku jednostki samorządu terytorialnego zaspakajającej potrzeby lokalnej społeczności, powinna uwzględnić w swoich wydatkach również konieczne środki finansowe w odpowiedniej wysokości, pozwalającej na uczestnictwo w postępowaniach sądowych wynikających z jej bieżącej działalności (vide: wspomniane wyżej postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2009 r. oraz postanowienie WSA w Warszawie z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 1266/16 - dostępne w CBOSA). Zdaniem rozpoznającego wniosek, Gmina K. miała możliwość zaplanowania koniecznych kwot na pokrycie kosztów związanych z niniejszym postępowaniem, tym bardziej, że dane ujęte w tym wniosku jak również wynikające z przywołanej wyżej uchwały w sprawie uchwalenia budżetu na rok 2017 nie dają podstaw do formułowania twierdzeń, aby jej sytuacja finansowa była szczególnie trudna. Chociaż bowiem w treści złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy powołano się na znaczną kwotę zobowiązań oraz na wdrożony program naprawczy, to jednak w rzeczonej uchwale zaplanowano nadwyżkę dochodów nad wydatkami na rok 2017 (łączna kwota dochodów 33.151.104,89 zł, przy łącznych wydatkach w wysokości 32.120.104,89 zł), z kolei w samym wniosku wskazano, że wykonując ten budżet za pierwsze 3 miesiące (styczeń-marzec 2017 r.) również osiągnięto nadwyżkę i to w kwocie przekraczającej 1,6 mln zł (dochody 9.358.785,86 zł przy wydatkach 7.707.851,12 zł). Warto jeszcze dodać, że także rok ubiegły (2016) skarżąca Gmina zakończyła wysoką, bo wynoszącą 4.335.835,51 zł nadwyżką dochodów (31.758.437,58 zł) nad wydatkami (27.422.602,07 zł) - co wynika ze sprawozdania z wykonania budżetu za ten rok, stanowiącego załącznik nr 1 do zarządzenia Burmistrza Miasta i Gminy K. nr [...] z dnia 28 marca 2017 r. (dokument dostępny na stronie internetowej BIP Miasta i Gminy K.). Mając na względzie wszystkie zaprezentowane wyżej okoliczności uznano, iż wnioskująca nie zachowała przesłanki określonej w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. i dlatego postanowiono jak w sentencji działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 tej ustawy.