IV SA/Gl 771/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz – Furmanik Sędzia WSA Małgorzata Walentek Protokolant st. sekretarz sądowy Agnieszka Janecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 marca 2010 r. sprawy ze skargi W. W. na decyzję Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, ze zm.) skierowaną do W.W. orzekł: 1/ uchylić decyzję własną z dnia [...] Nr [...] i decyzję ją poprzedzającą z dnia [...] Nr [...] o umorzeniu postępowania administracyjnego, 2/ odmówić stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w powołanej ustawie. W uzasadnieniu organ wskazał, że strona złożyła wniosek w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wyżej wymienioną decyzją umorzył postępowanie w sprawie przedmiotowego wniosku ze względu na niezachowanie terminu określonego wart. 4 ust. 5 powołanej wyżej ustawy. W dniu [...] wpłynął do organu wniosek strony w sprawie przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia, który został zakwalifikowany jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 k.p.a.. W myśl art. 154 § 1 k.p.a. decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Zdaniem organu pierwsza z powyższych przesłanek została spełniona, tzn. decyzja o której uchylenie wnosi strona jest ostateczna (art. 16 k.p.a.). Nadto wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003 r. (sygn. akt P 24/02) Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Stąd też z tego względu należało – zdaniem organu - uchylić przedmiotową decyzję i rozpatrzyć sprawę merytorycznie. Organ zauważył, że pojęcie represji w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a tejże ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 01 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Zatem nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Organ podkreślił, że gdy idzie o samo pojęcie deportacji, przyjmuje się iż praca wykonywana przymusowo na terytorium Rzeczypospolitej w granicach sprzed 01 września 1939 r., nawet poza miejscem stałego zamieszkania, nie stanowi represji w rozumieniu ustawy. Kwestia ta była wielokrotnie przedmiotem rozważań NSA (uchwała NSA z dnia 12 października 1998 r., PS 5/98, ONSA 1999/1/1 oraz wyrok NSA z dnia 29 lutego 2000 r. sygn. akt II SA/Ka1091/98). Organ zaakcentował, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową na terytorium Polski (w miejscowości M. k. P.) , w jej granicach sprzed 01 września 1939 r.. Kierownik Urzędu wskazał, iż nie kwestionował faktu pracy strony, jednakże w związku z tym, że praca wykonywana była w Polsce, świadczenie nie przysługuje. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy W.W. domagał się przyznania mu wnioskowanego świadczenia. Wskazywał, że wykonywał pracę przymusową na terenie III Rzeszy, albowiem miejscowość w której pracował została we wrześniu 1939 r. wcielona do III Rzeszy. Jednocześnie przedstawił swoja interpretację zapisów ustawy o świadczeniu pieniężnym (...). Opisał także swoje losy podczas okupacji hitlerowskiej. Wskazał, że A uznała jego roszczenia. Decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymano w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem w niniejszej sprawie nie nastąpił fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r.., a tym samym nie został spełniony zawarty wart. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej poza terytorium RP. Nadto podniesiono, że A, na którą powołuje się strona we wniosku, jest instytucją w pełni samodzielną i przy wypłacaniu odszkodowań kieruje się własnymi, wewnętrznymi przepisami a nie przepisami cytowanej ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący W.W. domagał się zmiany zaskarżonej decyzji i przyznania mu wnioskowanych uprawnień. Ponownie wskazał, że wykonywał pracę przymusową na terenie III Rzeszy, albowiem miejscowość w której pracował została we wrześniu 1939 r. wcielona do III Rzeszy. Opisał swoje losy podczas okupacji hitlerowskiej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując w całości dotychczas prezentowaną argumentację. Wojewódzki Sad Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kryterium kontroli wykonywanej przez te sądy określa art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), który stanowi, że kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zatem kontrola sądów administracyjnych polega na zbadaniu, czy kwestionowana decyzja nie uchybia przepisom prawa materialnego lub procesowego w stopniu dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądy badają również, czy organ administracji publicznej nie dopuścił się uchybień skutkujących nieważnością decyzji (art. 145 § 1 P.p.s.a.). Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd dokonuje z urzędu kontroli rozstrzygnięć administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem i nie jest związany w tym zakresie zarzutami, podstawą prawną i wnioskami sformułowanymi w skardze. Skarga zasługuje na uwzględnienie choć zasadniczo z innych przyczyn niż w niej podniesione, a które Sąd zgodnie z powołanym wyżej art. 134 § 1 P.p.s.a. wziął pod uwagę z urzędu. Przeprowadzając ocenę legalności decyzji administracyjnej Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadniczo bierze pod rozwagę stan faktyczny i prawny istniejący w dacie jej wydawania. W pewnych jednak sytuacjach nie może przejść do porządku nad okolicznościami zaszłymi po tej dacie. Są nimi między innymi zmiany prawne, które Sąd obowiązany jest uwzględniać z urzędu zwłaszcza, gdy mogą stanowić podstawę wznowienia postępowania. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Trzeba bowiem stwierdzić, że w zakresie rozpoznanej sprawy organy zastosowały przepis art. art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, albowiem odmówiono skarżącemu świadczenia pieniężnego, albowiem był on deportowany do pracy przymusowej do miejscowości mieszczącej się w granicach przedwojennego państwa polskiego. Tymczasem wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie o sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z 1998 r. Nr 162, poz. 1118, z 1999 r. Nr 28, poz. 257, z 2001 r. Nr 154, poz. 1788, z 2003 r. Nr 110, poz. 1060 oraz z 2005 r. Nr 85, poz. 725) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok Trybunału w sprawie o sygn. akt P 23/07 został ogłoszony w dniu 16 grudnia 2009 r. i z tym dniem wszedł on w życie. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego została wydana ostateczna decyzja administracyjna, stanowi podstawę do wznowienia postępowania w sprawie. Powyższe znajduje uzasadnienia w treści art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, który statuuje zasadę wzruszenia ostatecznych rozstrzygnięć, jakie zapadły na podstawie przepisów uznanych przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją. Oznacza to, że w nowym stanie prawnym ukształtowanym w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, rozpatrzenie sprawy jest nie tylko dopuszczalne, ale możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe konstytucyjne prawo uprawnionego. Zgodnie zatem z treścią art. 145a § 1 k.p.a. w sytuacji, gdy decyzja została wydana na podstawie aktu normatywnego, który został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją RP, umową międzynarodową lub ustawą strona może żądać wznowienia postępowania administracyjnego. Natomiast stosownie do art. 145 § 1 pkt 1b ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd uchyla decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności przepisów, które stanowiły podstawę prawną decyzji administracyjnych, w postępowaniu sądowoadministracyjnym powinno zatem przesądzać o uznaniu "naruszenia prawa" w samej decyzji administracyjnej. W tej sytuacji sprawa wymaga ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia w oparciu o nowy stan prawny, ukształtowany w następstwie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, a zatem w oparciu o znowelizowane przepisy Kodeksu pracy, wprowadzone ustawą z dnia 22 maja 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 99, poz. 825), oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 105, poz. 869). W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny, na mocy art. 145 § 1 pkt 1b ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji niniejszego wyroku. W rozpoznawanej sprawie Sąd nie znalazł podstaw do zastosowania art. 152 P.p.s.a.. Skoro zatem organ ustalił – co wynika z treści zapadłych w sprawie decyzji - że skarżący był deportowany i wykonywał pracę przymusową, to spełnia on warunki do przyznania przedmiotowego świadczenia.