IV SA/Gl 822/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Morys Sędziowie Sędzia NSA Adam Mikusiński Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant st. sekretarz sądowy Agnieszka Janecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2010 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r. nr [...]. Decyzją z dnia [...], na podstawie art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej ( Dz. U. Nr 86 poz. 732) Prezydent Miasta C., po rozpatrzeniu wniosku Z.K. z dnia [...] odmówił umorzenia obowiązku zwrotu należności z tytułu wypłacenia zaliczki alimentacyjnej na rzecz jego uprawnionych dzieci. Mając na względzie sytuację osobistą i dochodową, w tym wysokość dochodu strony ([...] zł po potrąceniu alimentów i kosztów komorniczych) oraz wydatki związane z zakupem leków i leczenia, organ uznał, iż brak podstaw do umorzenia obowiązku dłużnika. Wskutek wniesionego przez Z.K. odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] Nr [...] utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium uznało, iż organ I instancji rozpatrzył podanie strony zgodnie z art. 16 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, mając na względzie jej sytuację dochodową i rodzinną oraz inne okoliczności wpływające na ocenę tej sytuacji. Odnosząc się do charakteru zobowiązania dłużnika alimentacyjnego z tytułu zwrotu wypłaconych wierzycielowi zaliczek alimentacyjnych organ wskazał, iż jest to zobowiązanie obligujące stronę do wszelkich możliwych starań, by dokonać jego spłaty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 24 lutego 2009 r. sygn. akt IV SA/Gl 842/08 uwzględnił skargę strony od powyższej decyzji uchylając to rozstrzygnięcie oraz decyzję organu I instancji z dnia [...]. Sąd uznał, że sprawa umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych nie została należycie wyjaśniona i oceniona w kontekście przesłanek określonych w art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej ( Dz. U. Nr 86 poz. 732), tj sytuacji dochodowej i rodzinnej strony. Zdaniem Sądu organy ograniczyły się bowiem wyłącznie do przedstawienia wysokości uzyskiwanego przez skarżącego dochodu, co nie pozwoliło na ocenę, czy realizacja obowiązku zwrotu należności w sytuacji życiowej skarżącego, jest obiektywnie możliwa i nie pozbawi skarżącego możliwości zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych nie tylko obecnie, ale również na przyszłość. Sąd uznał za przydatne ustalenie stanu zdrowia skarżącego i wpływu tej okoliczności na jego sytuację materialną, dokonania analizy ponoszonych przez niego wydatków, zbadania czy zachodzi możliwość uzyskania przez niego pomocy ze strony osób mu bliskich, rozważenia możliwości dodatkowych źródeł utrzymania, których skarżący nie wykorzystuje. Przy czym Sąd wyraził pogląd, iż ocena sytuacji materialnej i życiowej winna być dokonana z punktu widzenia jej trwałości, bowiem chwilowe i przemijające trudności finansowe czy zdrowotne nie stanowią wystarczającej przesłanki do zaniechania obciążania go obowiązkiem zwrotu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego Prezydent Miasta C. umorzył postępowanie w sprawie Z.K. o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, a następnie postanowieniem z dnia [...], na podstawie art. 65 § 1 k.p.a. w zw. z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przekazał wniosek strony Prezydentowi Miasta B., jako organowi właściwemu do jego rozpoznania. Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...] nr [...], działając w oparciu o art. 30 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) oraz art. 104 k.p.a., odmówił Z.K. umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz S.K. W pierwszej kolejności organ wskazał, że decyzja została wydana w wyniku rozpatrzenia sprawy z wniosku strony z dnia [...] o umorzenie przedmiotowych należności wypłaconych na rzecz S.K. w związku z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, na mocy którego uchylono uprzednio wydane w tej sprawie decyzje organów I i II instancji. Następnie organ opisał sytuację materialną i rodzinną strony. Wskazał, że prowadzi ona odrębne gospodarstwo domowe, choć mieszka wraz z matką, która pomaga jej finansowo, zakupując czasami żywność i lekarstwa oraz ponosi wszelkie koszty związane z utrzymaniem mieszkania. Określił również, iż dochody strony, na które składa się renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, po potrąceniu alimentów ([...] zł na rzecz D. i [...] zł na rzecz S.) oraz kosztów komorniczych wynoszą [...] zł. Nadmienił, że strona regularnie korzysta z pomocy społecznej w formie świadczeń pieniężnych tj. zasiłku celowego i okresowego. Stałe wydatki związane z zakupem leków i leczeniem wynoszą natomiast [...] zł. Następnie organ podał, że obecnie kwestia umorzenia przedmiotowych należności została uregulowana w art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który uzależnia zastosowanie tej instytucji od skuteczności egzekucji przez okres odpowiednio 3, 5 lub 7 lat w wysokości nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Ze zgromadzonych dokumentów wynika natomiast, że Komornik Sądowy przy Sadzie Rejonowym w B. od [...] dokonuje potrąceń z renty inwalidzkiej strony w wysokości niższej niż zasądzone alimenty, tj. od kwoty [...] zł. potraconej w dniu [...] do kwoty [...] zł. potrąconej w dniu [...]. Wobec faktu, że strona nie wywiązywała się z obowiązku płacenia alimentów w wysokości nie niższej niż [...] zł miesięcznie oraz na podstawie udokumentowanej sytuacji rodzinnej i dochodowej ustalono, że nie zostały spełnione przesłanki do umorzenia wnioskowanych należności. W odwołaniu Z.K. domagał się ponownego rozpatrzenia sprawy. Wskazał na przewlekłość postępowania, swoją trudną sytuację materialną i zdrowotną uniemożliwiającą wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego oraz zapadły w sprawie wyrok odnoszący się do tej sytuacji. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., działając w trybie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, podzielając jej ustalenia i wnioski. Kolegium przyznało moc dowodową dokumentom jakie otrzymało wraz z odwołaniem i na tej podstawie nie stwierdziło aby została naruszona zasada zapewnienia stronie prawa czynnego udziału w postępowaniu dowodowym oraz pozostałe zasady ogólne k.p.a. Zaznaczyło przy tym, że strona nie neguje ustaleń zawartych w piśmie Komornika z dnia [...]. Ponadto Kolegium wskazało, że pomimo trudnej i złożonej sytuacji materialnej i zdrowotnej strony nie było podstaw do uwzględnienia wniosku, bowiem obecnie obowiązujące przepisy uzależniają umorzenie owych należności wyłącznie od kryterium skuteczności egzekucji przez określony czas – minimum 3 lata. Jeżeli ta przesłanka nie jest spełniona, to żadne inne względy nie dają podstaw do umorzenia należności. Tymczasem organy prowadzące postępowanie nie stwierdziły, aby przesłanka ta w przypadku strony wystąpiła. Ponadto organ wskazał na należyte wykonanie tez uzasadnienia wyroku z dnia 24 lutego 2009 r. W skardze Z.K. wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji. Skarżący wywodził, iż na skutek błędów urzędników i przewlekłości postępowania wydano niekorzystną dla niego decyzję opierającą się na jednej tylko podstawie " tzw. 3, 5 i 7 lat" Ponownie odwołał się do zapadłego w jego sprawie wyroku WSA w Gliwicach, zwrócił uwagę na trudną sytuację życiową oraz nadmienił, że wobec zadłużenia nie jest objęty pomocą społeczną. Odpowiadając na skargę organ odwoławczy postulował jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlegała uwzględnieniu aczkolwiek z innych przyczyn, niż w niej podniesione. Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Natomiast zgodnie z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej w skrócie P.p.s.a.) obejmuje ona decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy bądź innych przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących stanowić podstawę wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.). Przy czym Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.). W niniejszej sprawie w pierwszej kolejności przyszło rozważyć kwestię związania organów i Sądu wyrokiem Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 lutego 2009 r. (sygn. akt IV SA/Gl 842/08). Stosownie bowiem do treści art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Rozstrzygnięcie co do zakresu związania wydanym wcześniej wyrokiem jest o tyle istotne, że naruszenie przez organ administracji reguły z art. 153 P.p.s.a. stanowi istotne naruszenie prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny powołanym wyrokiem uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium oraz decyzję organu I instancji z [...], bowiem uznał, że sprawa umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych nie została należycie wyjaśniona i oceniona w kontekście przesłanek określonych w art. 16 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej ( Dz. U. Nr 86 poz. 732), zwanej dalej "ustawą o zaliczce". W związku z czym Sąd uznał za konieczne zbadać sytuację materialną i życiową strony oraz dokonać jej oceny z punktu widzenia trwałości tej sytuacji, gdyż chwilowe i przemijające trudności finansowe czy zdrowotne, w ocenie Sądu, nie stanowią wystarczającej przesłanki do zaniechania obciążania jej obowiązkiem zwrotu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Co do zasady więc, zgodnie z powołanym art. 153 P.p.s.a., wyrażone w uzasadnieniu orzeczenia zapatrywania prawne oraz wskazania wiążą organ ponownie rozpoznający sprawę oraz sąd. Wskazać jednak należy, że powyższa zasada nie jest bezwzględną. Ocena prawna oraz wskazania przestają wiązać w przypadku zmiany stanu prawnego czyniącej nieaktualnym wyrażony przez sąd pogląd (por. wyrok NSA w Poznaniu z dnia 16 października 1997 r. I SA/Po 263/97, Lex nr 30884, wyrok SN z 25 lutego 1998 III RN 130/97 OSNAP 1999/1/2). Tymczasem w toku postępowania w niniejszej sprawie zmienił się stan prawny, bowiem weszła w życie ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.), zwana dalej "ustawą o pomocy", która kwestię umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych uregulowała inaczej niż dotychczasowa ustawa z dnia 22 kwietnia 2005r. o zaliczce. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy organ właściwy dłużnika (organem tym jest Prezydent Miasta B., ze względu na miejsce zamieszkania skarżącego), może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy (a więc: należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy, należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej oraz należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym), w łącznej wysokości: 1) 30 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 2) 50 %, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów; 3) 100 % jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Przepisy tej ustawy legły zatem u podstaw wydania decyzji organów w wyniku ponownego rozpoznania sprawy z wniosku strony po wyroku tut. Sądu. Należało zatem odnieść się do prawidłowości zastosowania przez organy przepisów prawa materialnego, zwłaszcza w kontekście zagadnień intertemporalnych, co, jak wyżej podniesiono, wiąże się również z ustaleniem, czy w sprawie wystąpiła przesłanka wyłączająca zastosowanie art. 153 P.p.s.a. Przyjdzie wskazać, że nowa ustawa o pomocy zawiera przepisy przejściowe wyraźnie regulujące granice stosowania przepisów dotychczasowych. Obejmują one sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało do dnia wejścia w życie ustawy (art. 41), sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art. 42 ust. 2) i egzekucję należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 43 ust. 1). Już to wyodrębnienie poszczególnych kategorii spraw w kolejnych trzech artykułach wskazuje wyraźnie, że pod pojęciem spraw o zaliczki alimentacyjne, użytym w art. 41 ustawy o pomocy, nie mieszczą się wszystkie sprawy uregulowane w rozdziale trzecim ustawy o zaliczce, lecz wyłącznie stricte sprawy o zaliczki alimentacyjne, a więc o ustalenie prawa do zaliczki i jej wysokości. Ponadto art. 41 ustawy o pomocy nie uzależnia stosowania przepisów dotychczasowych od chwili wszczęcia postępowania administracyjnego, lecz od chwili powstania prawa do zaliczki alimentacyjnej. Ponieważ prawo to nie mogło powstać po wejściu w życie ustawy o pomocy, nie przewidującej już tego rodzaju świadczenia, to art. 30 ust. 1 tej ustawy nie miałby nigdy zastosowania do należności wymienionych w art. 28 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Byłoby to sprzeczne z treścią owego art. 30 ust. 1, który właśnie wymienia należności, o których mowa m.in. w art. 28 ust. 1 pkt 2. Tak więc jednoznaczne unormowanie w ustawie o pomocy problematyki międzyczasowej nie pozwala na odwoływanie się do reguł interpretacyjnych, pozwalających na wybór prawa w przypadku braku w nowym akcie prawa tego rodzaju przepisów przejściowych. Powyższe ma zatem taki skutek, iż ocena prawna i wskazania zawarte w powołanym na wstępie wyroku Sądu z dnia 24 lutego 2009 r. nie mogły mieć zastosowania przy ponownym rozpoznaniu sprawy, wobec obowiązywania nowych uregulowań prawnych, które organ zobowiązany był zastosować. Nowe przepisy natomiast rzeczywiście zawężają możliwość uznaniowego decydowania o umorzeniu należności dłużnika alimentacyjnego przez wprowadzenie sztywnych przesłanek normatywnych. Jednakowoż zgodne jest to z wyrażoną w preambule ustawy o pomocy intencją ustawodawcy, by zwiększyć odpowiedzialność osób zobowiązanych do alimentacji. Jednakowoż Sąd w obecnym składzie uznał, iż materiał dowodowy dostatecznie nie motywuje zapadłych w sprawie decyzji. Słusznie wskazało Kolegium, że organ zobowiązany jest w postępowaniu podjąć wszelkie kroki niezbędne w celu zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy, a następnie na tej podstawie dokonać oceny czy dana okoliczność została udowodniona i jaki ma wpływ na przyznanie stronie uprawnienia, co jest zgodne z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. Dopiero ustalenie w takich warunkach fakty stanowią materiał dowodowy niezbędny do wydania i uzasadnienia decyzji administracyjnej, stosownie wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. W rozpoznawanej sprawie dowodem, na którym organy oparły ustalenia i w ostateczności swoje rozstrzygnięcia stało się zaświadczenie Komornika przy Sądzie Rejonowym w B. z dnia [...]. W oparciu o ten dowód organ I instancji wskazał, że od [...] dokonywane są potrącenia z renty inwalidzkiej strony w wysokości niższej niż zasądzone alimenty, tj. od kwoty [...] zł. potrąconej w dniu [...] do kwoty [...] zł. potrąconej w dniu [...]. Tymczasem już chociażby ze znajdującej się w aktach decyzji ZUS z dnia [...] wynika, iż ze świadczeń rentowych strony dokonywane są potracenia alimentów w łącznej kwocie [...] zł. Z treści wspomnianego wyżej zaświadczenia Komornika nie wynika natomiast czy dane w nim zawarte dotyczą egzekucji alimentów na rzecz S.K.. Natomiast, na co wskazuje treść decyzji organu I instancji, egzekucja prowadzona jest również wobec D.. Tymczasem strona wystąpiła o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz S.K.. W aktach brak jest tytułu wykonawczego, w oparciu o który od 2003 r. prowadzona jest egzekucja świadczeń alimentacyjnych na rzecz S. Ponadto wobec wniosku strony zaświadczenie komornika powinno jednoznacznie określać jakie miesięcznie kwoty zostały wyegzekwowane od dłużnika alimentacyjnego tytułem alimentów na rzecz S.K. oraz jakie kwoty zostały przekazywane miesięcznie z tego tytułu wierzycielowi. Dopiero jednoznaczne wyjaśnienie i udokumentowanie wskazanych okoliczności stanowić mogą podstawę do poczynienia nie budzących wątpliwości ustaleń co do wystąpienia (lub nie) przesłanek warunkujących zastosowanie zwolnienia w spłacie zobowiązań w postaci umorzenia wnioskowanych należności. Natomiast twierdzenie Kolegium, iż strona ustaleń w tym zakresie nie neguje, nie zwalniało organów od ciążącego na nim obowiązku prawidłowego zebrania materiału dowodowego (art. 7 k.p.a.). Tylko na tej podstawie organ może dokładnie wyjaśnić stan faktyczny sprawy i w konsekwencji wydać zgodne z tym stanem faktycznym rozstrzygnięcie. Natomiast odnosząc się do akcentowanej przez skarżącego jego sytuacji życiowej można jednocześnie zauważyć, że stosownie do art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakres świadczeń alimentacyjnych zależy także od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego, a zatem są one brane pod uwagę przez sąd powszechny przy ustalaniu wysokości alimentów. W przypadku pogorszenia się tych możliwości art. 138 tego kodeksu daje podstawę do ubiegania się o zmianę orzeczenia w przedmiocie alimentacji. Na te aspekty zwrócił już uwagę Sąd w wyroku z dnia 24 lutego 2009 r. Tak więc poza instytucją umorzenia należności według ustawy o pomocy skarżący dysponuje także innymi instrumentami prawnymi, dopasowującymi wymiar jego zobowiązań alimentacyjnych do jego aktualnej sytuacji życiowej. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził, iż rozstrzygnięcia obu organów zapadły z naruszeniem art. art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ zastosuje się do wskazań Sądu i dokona nie budzących wątpliwości ustaleń w oparciu o prawidłowo zebrany i oceniony materiał dowodowy, które dopiero będą stanowiły podstawę do wydania rozstrzygnięcia, umotywowanego zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji wyroku.