I SA/Go 466/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alina Rzepecka po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym na skutek wniesienia sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 22 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Go 466/15 w sprawie ze skargi K.S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 roku postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z 10 grudnia 2015 r. referendarz sądowy tutejszego Sądu zwolnił skarżącego – K.S. od wpisu od skargi stwierdzając, że nie jest on w stanie uiścić należnego wypisu od skargi wynoszącego 43.081 zł jako że, po zaprzestaniu działalności gospodarczej, jest bezrobotny (mimo, że formalnie nie zarejestrował się w urzędzie pracy), nie ma oszczędności ani majątku. Pozostaje na utrzymaniu ojca - rencisty oraz korzysta z finansowego wsparcia narzeczonej. Uzyskuje dochody z dorywczych prac sezonowych. W dniu 17 grudnia 2015 r. skarżący ponownie złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, tym razem wnosząc o ustanowenie adwokata z urzędu w osobie P.K.. Jednocześnie oświadczył, że nie ma majątku, oszczędności, pracy ani źródła dochodów i zadeklarował, że pozostaje na utrzymaniu ojca - rencisty. Postanowieniem z 22 grudnia 2015 r. referendarz sądowy oddalił wniosek o ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podniósł, że jakkolwiek ustalenia dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego uzasadniały zwolnienie go od wpisu od skargi, w rozpoznawanej sprawie wyjątkowo wysokiego, to jednak nie stanowiły wystarczającej podstawy do rozszerzenia zakresu przyznanego prawa pomocy o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wskazał, że oświadczenie skarżącego nie daje danych dostatecznie i wyczerpująco obrazujących jego sytuację majątkową. Wyjaśnił jednak przy tym, że z uwagi na fakt, iż skarżący oświadczył o uzyskiwaniu dochodów wyłącznie z "prac dorywczych", które nie podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, niecelowe było wystosowywanie wezwania o wykazanie źródła oraz wysokości tych dochodów. Jednocześnie referendarz zauważył, że odmowa ustanowienia adwokata z urzędu, nawet w sytuacji gdyby skarżący nie ustanowił go z wyboru, nie rodzi obawy ujemnych konsekwencji dla skarżącego. Na sądzie administracyjnym spoczywa bowiem obowiązek udzielania stronom działającym bez profesjonalnych pełnomocników pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Ponadto, w ocenie referendarza, redakcja skargi wniesionej przez skarżącego oraz jego aktywność w postępowaniu wskazują na należytą orientację co do zasad postępowania oraz przepisów mających zastosowanie w sprawie. Pismem z [...] grudnia 2015 r. zatytułowanym "Zażalenie" skarżący wniósł o zmianę postanowienia z 22 grudnia 2015 r. w zakresie przyznania skarżącemu wskazanego przez niego pełnomocnika z urzędu, ewentualnie, uchylenie ww. postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Ww. pismo skarżącego potraktowano jako sprzeciw. W jego uzasadnieniu skarżący podniósł, że jego sytuacja majątkowa uzasadnia zwolnienie go od wpisu od skargi, co niewątpliwie nie pozwala mu ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, tj. dalszych kosztów w postaci ustanowienia pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) zwanej dalej "P.p.s.a.", od postanowień dotyczących prawa pomocy przysługuje środek zaskarżenia w postaci sprzeciwu. W myśl art. 260 § 1 P.p.s.a., w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono, tak jak w rozpoznawanej sprawie, po dniu 14 sierpnia 2015 r. - art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 P.p.s.a.). Powyższa nowelizacja oznacza, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo. Rozpoznając sprzeciw w tym trybie Sąd doszedł do wniosku, że jest on niezasadny, albowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Przede wszystkim wskazać należy, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania, w tym kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (por. H. Knysiak-Molczyk: Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika w sprawie (art. 245 § 3 tej ustawy). Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej: w zakresie całkowitym następuje ono, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić przy tym należy, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek w tym zakresie. Przypomnieć należy, że w rozpoznawanej sprawie, postanowieniem z 10 grudnia 2015 r. zwolniono skarżącego od obowiązku uiszczania wpisu od skargi wynoszącego 43.081 zł. Przyjęto, że sytuacja finansowa i majątkowa nie pozwala skarżącemu na sfinansowanie tak wysokiego wydatku. Z kolei, w wyniku rozpoznania kolejnego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika w osobie adwokata P.K., postanowieniem z dnia 22 grudnia 2015 r. ww. wniosek oddalono. W ocenie Sądu, wydając zaskarżone postanowienie referendarz sądowy słusznie zwrócił uwagę, że jakkolwiek ustalenia dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego uzasadniały zwolnienie go od wyjątkowo wysokiego wpisu od skargi, który nota bene jest jedyną opłatą na obecnym etapie postępowania, to jednak nie stanowiły wystarczającej podstawy do rozszerzenia zakresu przyznanego prawa pomocy o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Skarżący, co prawda nie ma stałego zatrudnienia, nie ma oszczędności ani majątku i pozostaje na utrzymaniu ojca i narzeczonej, ale jak oświadczył, uzyskuje dochody z sezonowych prac dorywczych, których wysokości nie ujawnił. Dodać przy tym również należy, że przyjęte przez referendarza stanowisko w żadnym razie nie rodzi obawy ujemnych konsekwencji dla skarżącego, a przede wszystkim, nie tamuje mu gwarantowanej konstytucją drogi do sądu. W piśmiennictwie wyrażany jest bowiem pogląd, że takie niebezpieczeństwo jest wtedy realne, jeżeli podjęcie określonych czynności przez stronę uzależnia się od udziału profesjonalnego pełnomocnika (zob. B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2011, s.735). Tymczasem na obecnym etapie postępowania udział profesjonalnego pełnomocnika nie jest obowiązkowy. Przepisy P.p.s.a. nie wymagają bowiem profesjonalnego zastępstwa procesowego przez sądem administracyjnym, nawet przed sądem kasacyjnym, a jedynie sporządzenia przez profesjonalistę określonych środków zaskarżenia. I tak, w myśl art. 175 § 1 i 3 oraz art. 194 § 4 P.p.s.a., w przypadku skarg kasacyjnych oraz zażaleń na postanowienia wojewódzkiego sądu administracyjnego, których przedmiotem jest odrzucenie skargi kasacyjnej wymagany jest tzw. przymus adwokacki co oznacza, że winny one być sporządzone przez adwokata lub radcę prawnego oraz, w określonych sprawach, doradcę podatkowego czy rzecznika patentowego. W rozpoznawanej sprawie strona otrzymała prawo pomocy poprzez zwolnienie od wpisu do skargi, co powoduje, że sprawie nadano tok, a złożona skarga bez względu na to czy strona będzie posiadała pełnomocnika, czy też nie, zostanie rozpoznana. W tym miejscu podnieść też należy, że w myśl regulacji art. 6 P.p.s.a., na sądy administracyjne nałożony został obowiązek udzielania stronom działającym bez profesjonalnych pełnomocników pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Ponadto, wbrew twierdzeniom skarżącego, to, że strona została zwolniona od wpisu, nie oznacza, że automatycznie winna uzyskać pomoc w postaci ustanowienia dla niej adwokata z urzędu. Są to bowiem dwie różne formy pomocy i jedna nie implikuje drugiej. W tym miejscu podkreślić również należy, co słusznie też zauważył referendarz sądowy, że w toku prowadzonego postępowania sądowoadministracyjnego skarżący wykazuje znaczną aktywność i należytą orientacją co do zasad postępowania oraz przepisów mających zastosowanie w sprawie. Tym niemniej wskazać należy, że brak wiedzy strony skarżącej czy brak rozeznania co do obowiązujących regulacji prawnych nie należy do ustawowych przesłanek przyznawania prawa pomocy w zakresie przyznania pełnomocnika z urzędu. Kończąc, jedynie na marginesie Sąd pragnie dodać, że zainicjowane przez skarżącego niniejsze postępowanie związane jest z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. Skarżący prowadząc działalność winien mieć zatem świadomość ewentualnych przyszłych postępowań i kosztów z nimi związanych. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., I SA/Po 1433/07, postanowienie NSA z dnia 5 czerwca 2008 r., I FZ 236/08). Tak więc skarżący, składając skargę, powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym m.in. związanych z ustanowieniem pełnomocnika i zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd uznał, że nie było podstaw faktycznych i prawnych do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie, wobec czego zaskarżone sprzeciwem postanowienie referendarza sądowego utrzymał w mocy. Mając to na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. art. 260 § 1 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.