I SA/Go 716/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alina Rzepecka po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2015r. na posiedzeniu niejawnym na skutek wniesienia sprzeciwu wniosku R.N. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R.N. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. R.N. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim wskazane w sentencji niniejszego orzeczenia postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej. W odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu od skargi skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazał, że mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Oboje otrzymują emerytury, których suma wynosi 2.815 zł brutto. Miesięczne wydatki małżonków skarżący określił na 2574 zł. Pozostała kwota w wysokości ok. 240 zł miesięcznie przeznaczana jest na wyżywienie, kulturę i inne nieplanowane wydatki. Skarżący nie ma oszczędności. Jest właścicielem mieszkania o pow. 61 m kw. Skarżący, wezwany w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz. 270) zwanej dalej "P.p.s.a.", do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń podniósł, że nie posiada rachunków i lokat bankowych. Ponadto przedłożył decyzje o waloryzacji emerytury swojej i żony, których suma wynosi 2.834 zł netto. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 6 lutego 2015r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia podniósł, że z oświadczeń skarżącego oraz przedstawionych przez niego dokumentów wynika, że wraz z żoną posiada stałe źródło dochodów, a kwoty emerytur przewyższają kwotę miesięcznych wydatków. Zwrócił przy tym uwagę, że deklarowane we wniosku ponoszone koszty utrzymania obejmują również wydatki nie służące bieżącemu, koniecznemu utrzymaniu, np. raty kredytu (399 zł na remont mieszkania i meble). Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreślił, że wydatki te mają charakter prywatnoprawny i nie mogą mieć pierwszeństwa przed wydatkami publicznoprawnymi do jakich zaliczyć należy koszty sądowe. Dodał, że koszty postępowania należy traktować jako wydatki które powinny być traktowane na równi z innymi, a wręcz z pierwszeństwem przed wydatkami, które nie są związane z podstawowym utrzymaniem (np. na telewizję, telefon). W konsekwencji Referendarz uznał, że nie zachodzą przesłanki do zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu od skargi wynoszącego jedynie 100 zł. Od powyższego postanowienia skarżący, w ustawowym terminie, wniósł skutecznie sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że udowodnił brak środków na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazał bowiem, że po poniesieniu wszystkich wydatków, na wyżywienie obojga małżonków pozostaje kwota ok. 8 - 9 zł dziennie. W tej sytuacji kwota wpisu, wg Referendarza "w wysokości jedynie 100 zł", to ogromny majątek wykraczający poza możliwości finansowe skarżącego. Ponadto, za pozbawione logiki skarżący uznał stwierdzenie Referendarza, że wydatki o charakterze prywatnoprawnym, jak np. raty kredytu na remont mieszkania i meble, nie mogą mieć pierwszeństwa przed wydatkami publicznoprawnymi (koszty sądowe), jak również, że wydatki na telewizję czy telefon nie są związane z podstawowym utrzymaniem. W odpowiedzi na wezwanie do złożenia rachunków potwierdzających koszty utrzymania domu oraz ponoszonych przez małżonków N. kosztów zakupu leków i kosztów leczenia, skarżący przedłożył zawiadomienie o zmianie opłat za mieszkanie, rozliczenie zużycia wody i energii elektrycznej, dowód wpłaty na P, umowę abonencką na telewizję. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), zaś w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika w sprawie (art. 245 § 3 tej ustawy). Z kolei przepis art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie całkowitym następuje ono, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwrot "gdy wykaże" zawarty w powołanym wyżej przepisie oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś zwrot "może być przyznane" wskazuje na fakultatywny charakter orzeczenia Sądu o przyznaniu prawa pomocy. Przy spełnieniu przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie, Sąd bowiem może, ale nie musi, przyznać wnioskowaną pomoc, gdy uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (por. post. NSA z dnia 8 lipca 2008r., I GZ 173/08, CBOSA). Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy więc do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z tego też względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Pomoc finansowa ze strony państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (post. NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., II OZ 326/08, CBOSA). Zatem, badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd winien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Na wstępie należy podkreślić, że sprzeciw w niniejszej sprawie został wniesiony skutecznie, tym samym należało rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podnieść w tym miejscu należy, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie stanowiskiem przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy. Jest to w istocie pomoc państwa, skierowana do osób, które znajdują się w na tyle trudnej sytuacji życiowej, że nie są w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla zasobów i środków, jakimi dysponują na bieżące utrzymanie. Aktualnie wymagane obciążenia skarżącego związane z postępowaniem przed sądem wynoszą 100 zł (wpis od skargi); na obecnym etapie postępowania jest to jedyna opłata do uiszczenia której skarżący został zobowiązany. Oceniając sytuację finansową i majątkową przedstawioną przez skarżącego Sąd nie znalazł podstaw do przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Z przedstawionych Sądowi dokumentów wynika bowiem, iż skarżący, jak również zamieszkująca razem z nim małżonka, posiadają stałe źródła dochodu z tytułu emerytur. Co więcej, uzyskiwane dochody przewyższają kwotę miesięcznych wydatków. Wśród wydatków gospodarstwa domowego, obok kosztów utrzymania domu, skarżący wskazał również obciążenia wynikające z zaciągniętych kredytów na remont i umeblowanie mieszkania w wysokości 399 zł, zakup leków ok. 300 zł, utrzymanie samochodu ok. 250 zł czy pomoc dorosłym dzieciom w kwocie ok. 300 zł miesięcznie. Podkreślić jednak przy tym należy, że skarżący, pomimo wezwania, nie przedłożył żadnych dowodów potwierdzających ponoszenie wydatków na zakup leków; nie przedłożył nawet dokumentów wskazujących, że jakiekolwiek leki musi przyjmować. Również w przypadku wydatków za utrzymanie samochodu skarżący nie uprawdopodobnił poniesienia wskazywanych wydatków. Dodatkowo podnieść należy, że zarówno ubezpieczenie, jak i przegląd techniczny są opłatami ponoszonymi tyko raz w roku. Ponadto nie wszystkie deklarowane we wniosku wydatki, zdaniem Sądu, służą koniecznemu i bieżącemu utrzymaniu skarżącego i rodziny. Za takie trudno uznać chociażby comiesięczna pomoc dorosłym dzieciom w kwocie ok. 300 zł, w sytuacji, gdy jak sam skarżący twierdzi, niejednokrotnie nie wystarcza mu na zakup artykułów żywieniowych czy leków. Należy też przy tym podnieść, że ww. wydatki mają charakter prywatnoprawny. Jak podkreśla się w ugruntowanym już orzecznictwie, wydatki o charakterze prywatnoprawnym nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. Koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a w szczególności z wydatkami, które związane są z zabezpieczeniem stanu posiadanego majątku. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Skarżący, kierując sprawę na drogę postępowania sądowego, powinien liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów tego postępowania i tym samym poczynić w swoim majątku oszczędności (por. przykładowo postanowienie NSA z 20.09.2013 r., I OZ 801/13, orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym bardziej, że w rozpoznawanej sprawie, na obecnym etapie postępowania, jedyną opłatą jest wpis od skargi i to w najniższej wysokości, bo w kwocie 100 zł, zaś skarżący liczył się z koniecznością jego uiszczenia już w momencie wnoszenia skargi czyli w listopadzie 2014r., zaś od 7 stycznia 2015r. tj. od dnia doręczenia mu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi, miał wiedzę na temat jego wysokości. W ocenie Sądu, miał zatem czas na poczynienie oszczędności w budżecie domowym na ten cel. Ponadto, w odniesieniu do obciążeń skarżącego z tytułu zaciągniętego kredytu na remont i umeblowanie mieszkania należy zwrócić uwagę na kilka dodatkowych okoliczności. Po pierwsze, już sam fakt zaciągnięcia takiego kredytu wskazuje na korzystną sytuację finansową skarżącego, albowiem niewątpliwie w procedurze poprzedzającej udzielenie kredytu, banki badały jego sytuację majątkową, uznając ją za na tyle stabilną, iż udzieliły wskazanego kredytu. Po drugie zaś, zjawisko korzystanie z kredytów czy pożyczek przez gospodarstwa domowe, zwłaszcza na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych, jest zjawiskiem na tyle powszechnym, że obciążenia z tego tytułu nie mogą świadczyć o wyjątkowości sytuacji finansowej rodziny. W świetle powyższego Sąd doszedł do przekonania, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu wykazana przez skarżącego sytuacja majątkowa i finansowa mimo, że jest trudna, to nie daje podstaw do uznania, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Być może oznaczać to będzie konieczność poczynienia dodatkowych szczególnych ograniczeń w innych osobistych wydatkach skarżącego, niemniej w ocenie Sądu taka sytuacja powinna być postrzegana jako normalna konsekwencja zainicjowanego przez skarżącego postępowania sądowoadministracyjnego. Mając zatem powyższe na względzie Sąd postanowił jak w sentencji.