I SPP/Go 78/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jacek Niedzielski po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 października 2021 r. sygn. akt I SPP/Go 78/21 w sprawie ze skargi Z.G. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za sierpień 2015 roku postanawia: Zmienić zaskarżone postanowienie i zwolnić skarżącego od wpisu od skargi. W pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy. Z.G. wniósł skargę decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za sierpień 2015 roku. Jednocześnie wniósł o zwolnienie z wniesienia opłaty sądowej od ww. skargi. W nadesłanym formularzu PPF skarżący rozszerzył zakres wniosku o przyznanie prawa pomocy wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniósł, że urząd skarbowy zabezpieczył jego majątek, zaś banki wypowiedziały mu kredyty obrotowe na rachunkach bieżących i wezwały do zwrotu wykorzystanych środków. W wyniku zawartych ugód z [...] S.A. i [...] S.A., zadłużenie skarżący spłaca w ratach. W przypadku zaś [...], który nie wyraził zgody na spłatę w ratach, zaległości potrąca komornik. Dochody ledwie starczają na spłatę części zadłużenia oraz opłaty za energię elektryczną i gaz. Obecnie małżonkowie egzystują tylko dzięki pomocy syna, który w całości pokrywa wydatki związane z zakupem jedzenia i leków. Od 2016 r. skarżący poważnie choruje, posiada pierwszą grupę inwalidzką. Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2018r. sygn. akt [...] wpisano go do Rejestru Dłużników Niewypłacalnych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną G.G.. Jest właścicielem domu o pow. 219 m², z czego 110 m² jest wykończone, współwłaścicielem działki o pow. 0,14 ha poł. w [...], w części budowlanej, w części o charakterze rolnym, oraz działki budowlanej o pow. 0,18 ha, wszystkie ww. nieruchomości objęte zajęciem komorniczym. Ponadto posiada dwa samochody: [...] rok produkcji 2003 oraz [...] rok produkcji 1998, oba zajęte przez urząd skarbowy. Z kolei małżonka skarżącego jest właścicielką zabudowanej działki poł. w [...] o pow. 0,27ha (budowa obiektu wstrzymana), lokalu handlowego poł. w [...] o pow. 60m² oraz lokalu handlowego poł. w [...], wszystkie ww. nieruchomości objęte zabezpieczeniem. Małżonkowie nie posiadają oszczędności, wierzytelności czy innych wartościowych przedmiotów. Utrzymują się z emerytury skarżącego w wysokości 1.438 zł netto (po potrąceniach) i zasiłku z MOPS-u w kwocie 215 zł miesięcznie oraz emerytury jego małżonki w wysokości 1.380 zł netto i dochodów z najmu w łącznej kwocie 1.250 zł miesięcznie. Po stronie wydatków i zobowiązań ujawnili spłatę kredytów w kwotach 1.857 zł [...] i 1.600 zł [...] (na potwierdzenie czego przedłożyli potwierdzenia wpłat z dnia 24.06.2021r., 22.07.2021r., 24.08.2021r. oraz wyciąg z rachunku bankowego w [...]) oraz koszty ponoszone na media. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dodatkowych dokumentów skarżący wykazał, że z dniem [...] stycznia 2021 r. zawiesił własną działalność gospodarczą prowadzoną pod nazwą [...]. Przedłożył również decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...].10.2018 r. o przyznaniu mu zasiłku pielęgnacyjnego, postanowienie z dnia [...].04.2018 r. - orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, decyzję z dnia [...].03.2021 r. o waloryzacji emerytury żony, a także umowy najmu lokali poł. [...] i ul. [...] oraz umowę dzierżawy gruntu i ściany budynku poł. w [...]. Nadesłał nadto wyciąg z rachunku bankowego G.G. prowadzonego przez [...] S.A. za okres od [...].06.2021 r. do [...].09.2021 r. oświadczając jednocześnie, że jest to jedyne konto bankowe jakie posiadają. Kredyty z rachunków obrotowych w [...], po zawarciu ugody, skarżący spłaca, poprzez konta techniczne ww. banków, z kolei zobowiązania wobec [...] potrąca komornik sądowy. Jednocześnie skarżący oświadczył, że miesięcznie za prąd i gaz płaci 300 zł, telefon i internet 120 zł, olej napędowy do samochodu ok. 100 zł oraz podatek od nieruchomości rozłożony na raty w wysokości 200 zł, dołączając dowody opłat za ostatnie trzy miesiące oraz kopię decyzji Prezydenta Miasta z [...] maja 2021 r. Jednocześnie przedłożył oświadczenie syna T.G., że z powodu trudnej sytuacji finansowej rodziców wspiera ich w formie zakupów żywności, przy czym, nie prowadzi z tego tytułu żadnych zestawień wydatków. Postanowieniem z dnia 18 października 2021 r. sygn. akt I SPP/Go 78/21 referendarz sądowy zwolnił skarżącego od wpisu od skargi w części przekraczającej 1500 zł (pkt 1 postanowienia) a w pozostałym zakresie wniosek oddalił (pkt 2 postanowienia). W motywach uzasadnienia postanowienia referendarz wyjaśnił, że instytucja prawa pomocy znajduje zastosowanie wobec osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone, a także osoby, które nie mają oszczędności, nieruchomości ani majątku ruchomego, które mogłyby posłużyć do uzyskania środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Tymczasem skarżący, jak i jego żona, nie należą od osób pozbawionych majątku i dochodów. Są właścicielami/współwłaścicielami domu jednorodzinnego, dwóch lokali handlowych, kilku działek, dwóch samochodów, choć są one objęte zabezpieczeniem lub zajęciem komorniczym. Faktem jest też, że małżonkowie G. uzyskują dodatkowe dochody z najmu i dzierżawy części z nich, tj. dwóch lokali handlowych i zabudowanej działki, w łącznej wysokości 1.250 zł miesięcznie. Ponadto uzyskują stałe dochody ze świadczeń emerytalnych i zasiłku pielęgnacyjnego skarżącego w łącznej kwocie 3.007,55 zł, co razem daje miesięczny dochód netto małżonków, po potrąceniach 4.257 zł. Z kolei, zgodnie z ich oświadczeniami, ponoszą oni wydatki związane z utrzymaniem (opłaty za prąd, gaz, telefon, paliwo, podatek od nieruchomości) w kwocie około 720 zł miesięcznie, zaś resztę dochodu przeznaczają na spłatę zobowiązań kredytowych w kwocie prawie 3.500 zł miesięcznie (1.868,29 zł i 1.600 zł za sierpień 2021 r., 1.857,61 zł i 1.600 zł za lipiec 2021 r.). Zakup żywności w całości finansowany jest przez syna T.G.. Referendarz, powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaznaczył, że przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy uwzględnić wyłącznie wydatki "utrzymania koniecznego", przez które rozumie się wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. zakup żywność, opłacenie mieszkania, leków i leczenia, zakup odzieży. Co do zasady, do kosztów utrzymania koniecznego, nie zalicza się zobowiązań kredytowych, pożyczkowych czy leasingowych. Referendarz podkreślił, że koszty postępowania sądowego należy zatem traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe (które nie służą zaspokojeniu niezbędnych potrzeb bytowych) mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Z powyższego względu, w ocenie referendarza, podana przez skarżącego spłata zobowiązań bankowych, nie może zostać uznana za niezbędny wydatek życiowy. Mając jednak na względzie wysokość wpisu od skargi w niniejszej sprawie, jedynej na obecnym etapie postępowania opłaty sądowej, w kwocie 2.365 zł, stan zadłużenia skarżącego, jego wiek oraz chorobę, a także konieczność ponoszenia innych niezbędnych a nieujawnionych we wniosku wydatków, jak chociażby koszty leczenia, referendarz sądowy za zasadne uznał przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi w części przekraczającej kwotę 1.500 zł. Stwierdził, że skoro skarżący jest w stanie zgromadzić środki na spłatę zobowiązań kredytowych, to powinien także, chociażby w części, partycypować w kosztach zainicjowanego przez siebie postępowania sądowego. Od pkt 2 powyższego postanowienia Z.G. wniósł sprzeciw, zarzucając błędne ustalenie, iż w sytuacji gdy jest w stanie zgromadzić środki na spłatę zobowiązań kredytowych to powinien także, chociażby w części partycypować w kosztach zainicjowanego przez siebie postępowania sądowego, podczas gdy ze względu na stosowane wobec skarżącego zabezpieczenia majątkowe, należało stwierdzić, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania i tym samym, zasadnym było zwolnienie skarżącego od zapłaty, także w pozostałej części wpisu od skargi. Wobec powyższego skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia co do pkt. 2, tj. w zakresie oddalającym wniosek skarżącego, poprzez uwzględnienie wniosku skarżącego w tym zakresie i zwolnienie go od wpisu, od skargi w pozostałej części. Skarżący podniósł, że zabezpieczenia majątkowe są dla niego bardzo dolegliwe. Pozbawiają go jakiejkolwiek płynności finansowej, a wszelkie decyzje o charakterze ekonomicznym wpływają bezpośrednio na jego sytuację życiową. Skarżący podkreślił, że gdyby przestał spełniać określone świadczenia, skutkowałoby to dla niego jeszcze większymi problemami ekonomicznymi, i w konsekwencji niemożnością zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb życiowych. Przypomniał, że w efekcie zabezpieczeń majątkowych zastosowanych przez organy podatkowe, banki wypowiedziały mu kredyty, stąd priorytet w ich spłatach. Pozbawiono go również możliwości zbywania rzeczy ruchomych, przez co nie może spieniężyć nawet starego samochodu. W ocenie skarżącego założenie referendarza, że skoro może spłacać raty kredytowe to może partycypować w kosztach postępowania jest błędne. Skarżący podniósł jednocześnie, że prawo do tego postępowania jest jego prawem konstytucyjnym. Stwierdził, że skoro jest w tak trudnej sytuacji ekonomicznej spowodowanej również daleko idącym zabezpieczeniem majątkowym i jego ograniczeniami, a rozstrzygnięcie tejże sprawy ma na to bezpośredni wpływ, to państwo winno zagwarantować mu realną pomoc, a nie korzystać finansowo z jego problemów. W takiej sytuacji, prawo do Sądu jest bowiem bezprzedmiotowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) – powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (m.in. postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Po myśli § 2 ww. przepisu w sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.), natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 3 tej ustawy). Z kolei przepis art. 246 § 1 P.p.s.a wskazuje przesłanki, na podstawie których następuje przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej. W zakresie częściowym, czyli takim o jakie wnioskuje skarżący, następuje ono gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2 art. 246 § 1 P.p.s.a.). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w ww. przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 16 lutego 2012 r. sygn. akt I FZ 19/12; wszystkie powołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl). Z treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 30 marca 2016 r. sygn. akt I GZ 134/16). Zaznaczyć przy tym należy, że ocena sytuacji materialnej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Przypomnieć trzeba, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Instytucja prawa pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Wobec powyższego, mając na uwadze okoliczności wynikające ze złożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń oraz argumentów podniesionych w złożonym sprzeciwie Sąd stwierdził, że w sprawie brak jest podstaw do zwolnienia skarżącego w całości od kosztów sądowych, niemniej jednak, zachodzą przesłanki do zwolnienia skarżącego od całości wpisu sądowego od skargi. W ocenie Sądu przedstawiona i poparta stosowną dokumentacją przez skarżącego jego sytuacja materialna pozwala przyjąć, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztu wpisu sądowego, nawet w części przekraczającej 1500 zł tj. w kwocie 865 zł, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący wraz z małżonką uzyskują co prawda stałe dochody w łącznej kwocie 4.257 zł miesięcznie jednakże są one w całości przeznaczone na ich bieżące koszty utrzymania. Nadmienić przy tym trzeba, że wśród tych wydatków skarżący i tak nie uwzględnił kosztów związanych z zakupem żywności, które ponosi jego syn. Nie wskazał też kosztów leczenia i zakupu leków, które jak słusznie zauważył referendarz sądowy z uwagi na wiek skarżącego oraz jego chorobę także go obciążają. Pomimo posiadania majątku w postaci nieruchomości czy samochodów osobowych, z uwagi na prowadzone postępowania egzekucyjne, skarżący nie jest w stanie wykorzystać go w celu sfinansowania tak znacznej kwoty wpisu sądowego. Miesięczny dochód skarżącego i jego małżonki zasilają wprawdzie dochody z najmu lokali handlowych należących do małżonki skarżącego i z umowy dzierżawy gruntu i ściany budynku, jednakże są one niewielkie i jak już wyżej wskazano są w całości przeznaczone na bieżące wydatki. Sąd podziela pogląd referendarza, że co do zasady do kosztów utrzymania koniecznego nie zalicza się zobowiązań kredytowych, pożyczkowych czy leasingowych. Niemniej jednak w rozpoznawanej sprawie nie może umknąć uwadze fakt, że skarżący odnośnie spłat kredytów z rachunków obrotowych w bankach [...] zawarł z ww. bankami ugody, z których musi się wywiązywać. Brak ich realizacji niewątpliwie pogorszyłby i tak już trudną sytuację ekonomiczną skarżącego prowadziłoby to bowiem do wszczęcia wobec skarżącego kolejnych postępowań egzekucyjnych (taka sytuacja ma już miejsce w przypadku zobowiązań skarżącego wobec [...]). Zgodzić się zatem należy, ze skarżącym, że zabezpieczenia majątkowe pozbawiają go jakiejkolwiek płynności finansowej, a wszelkie decyzje o charakterze ekonomicznym wpływają bezpośrednio na jego sytuację życiową. Tym samym wygospodarowanie przez skarżącego w krótkim czasie środków na uiszczenie wpisu sądowego nawet w kwocie 865 zł spowoduje uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. W tej sytuacji, w ocenie Sądu, w celu zachowania prawa do sądu, zasadnym jest przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie go od wpisu od skargi. Jednocześnie, na obecnym etapie postępowania, za przedwczesne Sąd uznał zwalnianie skarżącego z ewentualnych przyszłych kosztów sądowych. Koszty te, jeżeli w sprawie wystąpią, będą już znacznie mniejsze a skarżący ma szansę poczynić na tym cel stosowne oszczędności. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 260 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.