II SA/Go 370/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Sędzia WSA Michał Ruszyński po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M.D. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania na skutek sprzeciwu M.D. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 4 października 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. M.D. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Dnia 30 lipca 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek M.D. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, iż prowadzi gospodarstwo domowe wraz z rodzicami. Jedynymi ich dochodami jest emerytura matki skarżącego w wysokości 950 zł oraz renta strukturalna jego ojca w wysokości 1115 zł netto miesięcznie. Skarżący nie jest nigdzie zatrudniony, nie uzyskuje dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziców, nie posiada ubezpieczenia rolnego w KRUS ani zdrowotnego, natomiast ma wiele zobowiązań z tytułu alimentów na dziecko i małżonkę, z tytułu kredytów oraz innych zobowiązań cywilnoprawnych, z których część jest egzekwowana w drodze egzekucji komorniczych. Nie posiada żadnych oszczędności, nieruchomości, przedmiotów wartościowych ani jakiegokolwiek innego majątku większej wartości. Nadto cierpi na dolegliwości związane z kręgosłupem. Zarządzeniem z dnia 30 lipca 2018 r., wydanym na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej w skrócie p.p.s.a., skarżący został wezwany do uzupełnienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie: a) wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego, przedstawiających saldo na tych rachunkach oraz wszystkie operacje finansowe za okres ostatnich trzech miesięcy, b) rachunków (dokumentów) potwierdzających ponoszone koszty związane z utrzymaniem mieszkania (energia elektryczna, woda, gaz itp.), c) ewentualnych rachunków dotyczących kosztów leczenia i leków, d) zaświadczenia o zarejestrowaniu w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna lub poszukująca pracy – o ile skarżący jest zarejestrowany w PUP, e) odpisów lub kopii decyzji o przyznaniu świadczeń (zasiłków) z pomocy społecznej lub zaświadczenia z Ośrodka Pomocy Społecznej o wysokości otrzymywanych ewentualnie świadczeń za ostatnie trzy miesiące - w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o okoliczności wynikające z akt sprawy. Jak wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru, wezwanie powyższe doręczono skarżącemu w dniu 14 sierpnia 2018 r. Z kolei wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2018 r. skarżący zwrócił się o przedłużenie terminu do uzupełnienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy do 21 września 2018 r., motywując to długotrwałym kompletowaniem obszernej dokumentacji socjalnej oraz zdrowotnej, co wynika z ubóstwa oraz braku pieniędzy na przejazdy komunikacją do innych miast, w których znajdują się niezbędne dokumenty medyczne. Przedłużenie terminu do 21 września 2018 r. umożliwi skarżącemu zgromadzenie tych dokumentów, choćby w drodze korespondencji pocztowej. Zarządzeniem z dnia 23 sierpnia 2018 r. termin do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy został skarżącemu przedłużony do 3 września 2018 r. zawiadomienie w tym przedmiocie doręczono skarżącemu w dniu 12 września 2018 r. Do daty wydania niniejszego postanowienia skarżący jednak nie uzupełnił wniosku o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 4 października 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz wskazał m.in., że skarżący nie uzupełnił złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie nadesłał żądanych dokumentów i z tego względu analiza sytuacji majątkowej wnioskodawcy okazała się niemożliwa. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego M.D. wniósł sprzeciw. Skarżący podniósł, że stan postępującej pauperyzacji w jego budżecie domowym wyklucza pozyskanie jakichkolwiek oszczędności, które można byłoby przeznaczyć na poczet opłaty sądowej od skargi do WSA Gorzów Wielkopolskim. Swoich twierdzeń strona nie poparła żadnymi dokumentami. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie. W razie wniesienia sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego zastosowanie znajduje przepis art. 260 p.p.s.a. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie fizycznej wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Z przepisów tych wyraźnie wynika, że jedynym kryterium, jakim kieruje się sąd rozpatrując wniosek w przedmiocie prawa pomocy, są możliwości finansowe wnioskującego. Inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku spoczywa na wnioskodawcy, świadczy o tym użyty we wskazanym przepisie zwrot: "gdy (osoba fizyczna) wykaże". Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a. in principio, który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radca prawnym, doradca podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Wykazanie braku środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowania jest warunkiem niezbędnym do uzyskania ulgi w postaci prawa pomocy, nie kreuje jednak po stronie skarżącej roszczenia o jego przyznanie. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, że każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć zatem miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy istnieje realne zagrożenie nie zrealizowania przez stronę przysługującego jej prawa do sądu. Stanowisko to potwierdzone zostało w orzecznictwie i piśmiennictwie (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, C.H.Beck, wydanie 2, Warszawa 2013, s. 855-856). Skarżący powinien zatem należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wobec tego, stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., jego obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżąc podał, że nie posiada zatrudnienia i pozostaje na utrzymaniu rodziców. M.D. oświadczył, że posiada zobowiązania z tytułu kredytów (1.520 zł miesięcznie) oraz alimentów (1.200 zł miesięcznie) oraz znaczne zadłużenie alimentacyjne na dziecko i żonę. Sąd działając na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwał skarżącego do uzupełnienia złożonego wniosku poprzez nadesłanie konkretnych dokumentów koniecznych dla pełnej oceny zgłoszonego żądania. Skarżący nie odpowiedział na to wezwanie. Sąd zwraca w tym miejscu uwagę, że przyznanie prawa pomocy jest zależne od wykazania przez osobę fizyczną, nie tyle, że nie posiada żadnego majątku, ale że nie jest w stanie samodzielnie ani z pomocą najbliższych członków rodziny ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu, zasadnie stwierdził referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu, że zaniechanie skarżącego uniemożliwiło ocenę jakimi środkami skarżący, czy to własnymi, czy ze środków najbliższych członków rodziny, rzeczywiście dysponuje. Strona nie przedłożyła również oszacowania miesięcznych wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem, którego to sporządzenie zdaniem Sądu nie wiąże się z posiadaniem specjalistycznej wiedzy. Uchylenie się strony skarżącej od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych, skutkuje brakiem wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. W związku z tym osoba, chcąca skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielenia, na wezwanie sądu, wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt I OZ 929/12, LEX nr 123955). Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2011 r., sygn. akt II OZ 1361/10, LEX nr 743829). O powyższych konsekwencjach skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, był poinformowany. Wyraźnie przy tym zaznaczyć należy, że w swoim wezwaniu z dnia 30 lipca 2018 r. referendarz sądowy zobowiązał skarżącego do przedłożenia takiej dokumentacji, której pozyskanie w żadnym przypadku nie powinno być ani nazbyt czasochłonne, ani nadmiernie utrudnione. Ponadto termin na zgromadzenie takiej dokumentacji został stronie przedłużony i mimo odebrania informacji po jego upływie (12 września 2018r.), nie można tracić z pola widzenia faktu, iż postanowienie referendarza zostało wydane dopiero 4 października 2018r. W takiej sytuacji brak było podstaw do uwzględnienia wniosku w zgłoszonym zakresie. W rozpoznawanej sprawie, mając na uwadze całokształt okoliczności, słusznie referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż jego sytuacja materialna jest tego rodzaju, że uzasadnia wyjątkowe potraktowanie poprzez odstąpienie od zasady ponoszenia kosztów sądowych z własnych środków i przerzucenie kosztów tego postępowania na Państwo. Referendarz sądowy zasadnie więc odmówił skarżącemu udzielenia prawa pomocy we wnioskowanym zakresie i w sposób właściwy stanowisko to uzasadnił. Wnioskodawca nie zdołał wykazać, że spełnia ustawowe przesłanki skutkujące uwzględnieniem jego wniosku. Stanowiska tego również nie zdołał obalić wniesionym sprzeciwem. Wobec powyższego, na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.