II SA/Go 461/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Sędziowie Sędzia WSA Maria Bohdanowicz Asesor WSA Joanna Brzezińska (spr.) Protokolant asystent sędziego Agnieszka Lasecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 listopada 2008r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w G. [...] sprawy ze skargi [...] na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn.zm.), po rozpatrzeniu wniosku z [...] r., utrzymał w mocy decyzję własną [...] o odmowie przyznania A.P. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej wyżej ustawie. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona doznała we wnioskowanym okresie prześladowań nie objętych przepisami ustawy, w szczególności wskazanych w art. 2. Rodzice A.P. zostali deportowani na terytorium III Rzeszy, a ona pozostała w P. pod opieką dziadków. Fakt pozbawienia opieki rodzicielskiej w czasie okupacji nie jest represją w rozumieniu przepisów ustawy i nie stanowi podstawy do przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w powołanej ustawie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim, błędnie oznaczonej jako "odwołanie" A.P., zwróciła się o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej wydaniem zaskarżonej decyzji, powołując się na nowe dowody, których poprzednio nie posiadała w postaci oświadczeń świadków. Skarżąca podniosła, że jej matka zmarła w 1990 r., nie żyje także od dawna jej ojciec, z którym nie miała kontaktu. Z matką strona nie zamieszkiwała wspólnie od 1958 r., kiedy wyszła za mąż, a jednocześnie nie posiada rodzeństwa. Strona wskazała, iż wie, że była z matką jakiś czas w Niemczech, ale jako 3 letnie dziecko nie mogła pamiętać tego, jak długi okres tam przebywała (prawdopodobnie od I/1940 – VI 1942 r.). Po tym matka, z uwagi na częste choroby, a szczególnie szkarlatynę, przywiozła ją do Polski i pozostawiła pod opieką dziadków. Skarżąca podniosła także, iż z uwagi na zły stan zdrowia, silne zawroty głowy, zaniki pamięci, trudno jej było poszukiwać świadków, którzy mogliby powyższe okoliczności potwierdzić. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ podkreślił, iż w prawdzie w skardze A.P. podnosi, iż w okresie od stycznia 1940 r. do czerwca 1942 r. przebywała wraz z matką na terytorium III Rzeszy i dopiero po tym okresie została odesłana do dziadków, jednak w trakcie postępowania administracyjnego, strona ani razu nie wspomniała o ponad dwuletnim pobycie w Niemczach. Tym samym organ nie miał możliwości odniesienia się do tej okoliczności. Z wcześniejszych oświadczeń strony zgromadzonych w aktach sprawy (np. 8 czerwca 1994 r.) wynika natomiast wyraźnie, że przez cały okres pobytu matki na deportacji skarżąca przebywała w Polsce. Na rozprawie przed Sądem w dniu 27 listopada 2008 r. udział w sprawie zgłosiła Prokurator Prokuratury Okręgowej w G., która wniosła o uwzględnienie skargi, z uwagi na brak wyjaśnienia przez organ sprzeczności pomiędzy pierwszym oraz drugim oświadczeniem skarżącej w kwestii jej deportacji oraz pozostawania pod opieką dziadków w Porażynie w okresie od lutego 1940 r. do kwietnia 1945 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej jedynie pod względem zgodności z prawem, tj. z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Wojewódzki sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy – art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.-Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn.zm.), przywoływanej dalej jako "P.p.s.a." Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Kontrolując zaskarżone orzeczenie z punktu widzenia powyższych zasad, skargę jako zasadną należało uwzględnić, bowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem zasad ogólnych postępowania administracyjnego oraz przepisów procedury w stopniu tak istotnym, iż nie pozwalało to na jej pozostawienie w obrocie prawnym. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W myśl art. 2 ww. ustawy represją w jej rozumieniu jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 i 4 ww. ustawy, o spełnieniu warunków do uzyskania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia organ rozstrzyga w formie decyzji, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. W zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Obowiązek wykazania przesłanek, uzasadniających przyznanie powyższych uprawnień spoczywa zatem na osobie ubiegającej się o te świadczenia. W tym zakresie podzielić jednak należy stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 18. października 2005 r. w sprawie sygn. akt II OSK 117/05 (niepubl. w zbiorze urzędowym, dostępnym w Systemie Informacji Prawnej Lex nr 188689), że wymóg udokumentowania wniosku nie zwalnia organu administracji od obowiązku podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Mając jednak na uwadze, iż w sprawach o przyznanie uprawnień do przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny - z uwagi na upływ czasu - przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione, to na organie administracji spoczywa obowiązek współdziałania z wnioskodawcą w ustaleniu prawdy obiektywnej. W celu ustalenia stanu faktycznego sprawy organ administracji obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Przez rozpatrzenie materiału dowodowego należy rozumieć jego ocenę. To na podstawie całego materiału dowodowego organ administracji ocenia czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Wprawdzie ustawodawca pozostawił organom, prowadzącym postępowanie administracyjne swobodę w ocenie materiału dowodowego, jednakże ocena ta nie może przybierać cech dowolności. W orzecznictwie sądów i doktrynie prawa wypracowano i powszechnie przyjęto dyrektywy oceny dowodów, którymi winien się kierować organ administracji, by nie narazić się na zarzut przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów. Na te dyrektywy składają się zasady logicznego myślenia oraz wskazówki, wypływające z wiedzy i doświadczenia życiowego. Nie budzi wątpliwości, iż w interesie społecznym leży działanie organów administracji publicznej w sposób praworządny, rzetelny i budzący zaufanie do organów Państwa ( art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a.), a także dążenie do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji wadliwej. Należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie zarówno racje społeczne, jak i słuszny interes skarżącej wymagają rzetelnego ustalenia faktów, na które powoływała się, a przede wszystkim wyjaśnienia niejasności, czy wręcz ewidentnych rozbieżności w treści zgromadzonych w sprawie dokumentów, na których oparł się organ, odmawiając przyznania skarżącej wnioskowanego uprawnienia przewidzianego w powołanej wyżej ustawie. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, wskazać należy, że organ administracji naruszył powyższe regulacje w zakresie prowadzonego postępowania wyjaśniającego, uchybiając nałożonemu nańe ustawowemu obowiązkowi podejmowania wszelkich kroków, niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, mając na względzie interes społeczny oraz słuszny interes obywateli (zasady ogólne postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7 Kpa). Przerzucił bowiem ciężar dowodowy wyłącznie na skarżącą, ograniczając się ponadto do nieuzasadnionego w prawidłowy sposób stwierdzenia, iż strona nie doznała represji w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Organ nie przeprowadził w jakimkolwiek zakresie postępowania zmierzającego do ustalenia stanu faktycznego sprawy, nie przeprowadził również analizy dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Wskazuje na to jednoznacznie treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, które nie spełnia nadto wymogów określonych precyzyjnie w art. 107 § 3 k.p.a. Powyższe zaniedbania organu uniemożliwiają dokonanie rzeczywistej sądowej kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Organ nie wskazał, na jakiej podstawie ustalił, iż z zebranego w sprawie materiału (jakiego dokładnie) wynika, iż strona nie doznała we wnioskowanym okresie prześladowań objętych przepisami omawianej ustawy. Nie jest nawet możliwa ocena jaki dokładnie okres podlegania ewentualnym represjom organ rozważał, jakie dowody uznał za istotne dla ustalenia stanu faktycznego przedmiotowej sprawy, jakim natomiast odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Należy zważyć, iż nawet proste porównanie treści dokumentów znajdujących się obecnie w aktach sprawy, a zgromadzonych przed wydaniem zaskarżonej decyzji wskazuje na konieczność przeprowadzenia głębszej analizy i oceny dowodów, jak również ewentualnego uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w celu usunięcia wątpliwości. Podkreślenia wymaga, iż w szczególności orzekając na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji pominął milczeniem fakt, iż w formularzu wniosku A.P. (urodzonej 14 czerwca 1936 r.) z dnia 28 listopada 2007 r. (wpływ do organu 3 grudnia 2007 r.) w części "B.DANE O DOZNANYCH REPRESJACH" nie oznaczono kodu represji, jako "miejsce represji" skarżąca podała: "w okresie lat 1940-1945 wychowywałam się w rodzinie zastępczej w miejscowości [...]" oraz wskazała okres od lutego 1940 r. do kwietnia 1945 r. Jako dokumenty potwierdzające fakt podlegania represjom skarżąca wskazała dokument urodzenia, kartę pracy matki, zaświadczenie Urzędu Miasta i gminy O. oraz oświadczenia świadków[...]. Zarząd Terenowy Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę w dniu 27 września 2007 r. negatywnie zaopiniował wniosek skarżącej wskazując, iż nie przedstawiła ona dowodów na okoliczność wykonywania pracy przymusowej na deportacji dowód doznania represji w okresie od 02.1940 r. do 04.1945 r. Z kolei w kwestionariuszu z dnia 28 lutego 2008 r., rozpatrywanym przez organ zasadnie jako wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy (zgodnie z oświadczeniem strony z dnia 15 kwietnia 2008 r.) skarżąca oznaczyła kod represji jako "1" (co wg. pouczenia odpowiada deportacji do pracy przymusowej do III Rzeszy w okresie 01.09.1939 – 08.05.1945, miejsce represji oznaczyła jako: "Frankfurt/Oder – Niemcy majątek RANZIG/BEE ST." w okresie od lutego 1940 r. do kwietnia 1945 r. Nadto podkreślenia wymaga, iż złożona wraz z tym wnioskiem opinia Zarządu Terenowego w Zielonej Górze Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę z dnia 28 lutego 2008 r. nr 8371 jest pozytywna dla wniosku i wskazuje, iż skarżąca przedstawiła na okoliczność przedmiotowej represji dowody – "deportowana z rodzicami do pracy przymusowej łącznie 63 miesiące". Wbrew wskazania zatem nowych okoliczności i sugestii istnienia nowych dowodów w sprawie organ nie podjął żadnych czynności wyjaśniających, aby doprowadzić do wyjaśnienia wskazanych powyżej oczywistych wątpliwości i rozbieżności w treści zgromadzonych w sprawie dokumentów. W ocenie Sądu powyższe okoliczności uzasadniają stwierdzenie, iż w niniejszej sprawie doszło do naruszenia szeregu przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 k.p.a. Skutkiem tych zaniedbań organu było niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy oraz naruszenie prawa skarżącej (osoby w podeszłym wieku) do prawidłowego, szczegółowego, merytorycznego rozpoznania indywidualnej sprawy, mającej dla niej istotne znaczenie. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ powinien więc, mając na uwadze powyższe wskazania, raz jeszcze przeanalizować treść owych dokumentów, jak również pozostałych zgromadzonych w aktach dowodów oraz dokumentów dołączonych do skargi (oświadczenia świadków [...]), i dokonać ich oceny w kontekście ustawowo określonych przesłanek przyznania spornego świadczenia pieniężnego. Z tych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.