II SA/Go 548/18

Dnia 28 listopada 2018 roku Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim – Krzysztof Rogalski po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2018 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku D.C. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D.C. na pismo Dyrektora Zakładu Karnego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej p o s t a n a w i a : odmówić przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 7 września 2018 r., sygn. akt II SA/Go 548/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. odrzucił skargę D.C. na pismo Dyrektora Zakładu Karnego z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej. Jak wynika z uzasadnienia powyższego orzeczenia, odrzucenie skargi nastąpiło z uwagi na fakt, że zaskarżone pismo nie mieściło się w katalogu aktów bądź czynności wskazanych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) dalej w skrócie p.p.s.a. Dnia 22 października 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżący podał, iż przebywa w zakładzie karnym, jest niepełnosprawny w stopniu umiarkowanym, co uniemożliwia mu podjęcie pracy oferowanej w placówce penitencjarnej, w której przebywa. Nie posiada żadnych środków pieniężnych na koncie ani do swojej dyspozycji. Według własnego oświadczenia nie uzyskuje dochodów z jakichkolwiek źródeł. Nie posiada oszczędności, nieruchomości, papierów wartościowych ani innych przedmiotów wartościowych, jak również nie ma osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W ramach uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy (na wniosek skarżącego w innej toczącej się sprawie o sygn. akt II SA/Go 471/18 termin do dokonania tej czynności został przedłużony celem umożliwienia mu zgromadzenia niezbędnej dokumentacji, przy czym z uwagi na identyczną treść wezwania, na mocy zarządzenia z 16 listopada 2018 r. ów przedłużony termin znalazł zastosowanie również w sprawie niniejszej, ostatni dzień tego terminu przypadł na 19 listopada 2018 r.) skarżący przedstawił zaświadczenia z placówek penitencjarnych o braku środków pieniężnych do swojej bieżącej dyspozycji, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz pisma z Aresztu Śledczego z dnia [...] października 2018 r., Aresztu Śledczego z dnia [...] listopada 2018 r. oraz z Zakładu Karnego z dnia [...] listopada 2018 r. potwierdzające, iż w 2018 roku bezskutecznie ubiegał się o zatrudnienie w tych placówkach penitencjarnych. Wniesiony w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy należało uznać za niezasadny. Stosownie do treści art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej w skrócie p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Może ono zostać przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 października 2015 r., I OZ 1350/15, (www.orzeczenia.nsa.gov.pl.) stwierdził, iż prawo dostępu do sądu stanowi jedno z podstawowych uprawnień jednostki, którego respektowanie jest warunkiem sine qua non funkcjonowania demokratycznego państwa prawa. Funkcją tego prawa jest zapewnienie każdemu prawnie skutecznej możliwości zwrócenia się do organu sądowego o rozpoznanie sprawy i wydanie orzeczenia zgodnie z treścią prawa materialnego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Jednakże w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, iż nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 10 maja 2000 r., K 21/99, OTK ZU 2000/4/109). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Sąd jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa (postanowienie NSA z 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14). Przyjmuje się, że za nadużycie praw procesowych należy uznać sytuację, w której strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, aniżeli przewidziane przez ustawodawcę. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (M. Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swych praw – w ten sposób wpływając na obniżenie poziomu ochrony innych podmiotów, które nie mogą w dostatecznie szybki sposób uzyskać ochrony prawnej (H. Dolecki, Nadużycie prawa do sądu, w: Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980–2005. Warszawa 2005, s. 136). Niedopuszczalne jest używanie uprawnień procesowych do celów innych, aniżeli odpowiadające ich przeznaczeniu. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Nie może jednak umknąć uwadze, że prawo to powinno być wykonywane zgodnie z celem społecznym danego prawa czyli zgodnie z celem, ze względu na który zostało ustanowione. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę. Tak też należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich rzeczywistych uprawnień, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie (postanowienie NSA z 9 lipca 2013 r., II FZ 417/13). Spośród dwudziestu skarg wniesionych przez D.C. w 2018 roku do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., pięciu z nich nadano bieg procesowy. Są to skargi wniesione na decyzje administracyjne w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej. Postępowanie sądowe w tych sprawach obecnie jest w toku. Natomiast w pozostałych piętnastu sprawach, m.in. w sprawie niniejszej, skargi zostały odrzucone z uwagi na fakt, że zaskarżone pisma nie mieściły się w katalogu aktów bądź czynności wskazanych w art. 3 § 2 p.p.s.a., objętych właściwością rzeczową sądów administracyjnych. Charakter owych piętnastu spraw, m.in. sprawy niniejszej, a także treść zapadłych w nich orzeczeń kończących postępowanie jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona jego rzeczywistych praw podmiotowych, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. O ile sąd administracyjny zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Nie do zaakceptowania jest sytuacja, aby Skarb Państwa obciążany był kosztami wszczynanych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, poprzez bezkrytyczną i bezwarunkową akceptację każdego wniosku o przyznanie prawa pomocy w takich właśnie sprawach (por. postanowienie NSA z 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji stwierdzić należało, że wniesiony w niniejszej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy, jako stanowiący przykład nadużycia uprawnień procesowych nie zasługiwał na uwzględnienie, dlatego na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.