II SA/Go 566/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu T.R. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 10 października 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T.R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania się niewłaściwym rzeczowo i odesłania pisma wnoszącemu postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Referendarza sądowego. T.R. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie uznania się niewłaściwym i odesłania pisma wnoszącemu. W dniu 13 września 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał m.in., iż prowadzi samodzielnie jednoosobowe gospodarstwo domowe, posiada dom o powierzchni ok. 170 m², lokal mieszkalny o powierzchni 42,5 m² oraz oszczędności w kwocie 500 zł na książeczce oszczędnościowej, 1500 zł w gotówce oraz 10 euro. Poza tym nie zadeklarował innego majątku większej wartości. Podał, że o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika ubiega się ze względu na swój stan zdrowia. Do wniosku skarżący załączył paragon z apteki na kwotę 45,99 zł oraz własnoręczne pisemne oświadczenie, w którym podał, iż jego przewidywane przyszłe wydatki to koszt postawienia nagrobka, remont mieszkania, zakupy żywności, lekarstw, środków higieny i czystości, opłaty mieszkaniowe, wynoszące łącznie ok. 25.000 zł. W odpowiedzi na wezwanie do przedstawienia dokumentów źródłowych obrazujących sytuację życiową oraz finansową skarżącego, nadesłał on kopię decyzji ZUS z dnia [...] marca 2018 r. o waloryzacji emerytury do kwoty 1710 zł netto miesięcznie oraz wydruki z rachunku bankowego za okres od [...] lipca do [...] września 2018 r. wskazujące, iż w dacie końcowej tego okresu na rachunku tym skarżący miał zgromadzoną kwotę 10.796,22 zł. Postanowieniem z dnia 10 października 2018 r. Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, uznając na podstawie analiza treści wniosku oraz zgromadzonych dokumentów wniosek za bezzasadny. Referendarz sądowy zwrócił uwagę, iż skarżący podał w formularzu PPF, że dysponuje oszczędnościami wynoszącymi 1500 zł w gotówce, 500 zł na książeczce oszczędnościowej oraz 10 euro, podczas gdy według wydruków z rachunku bankowego skarżący na dzień [...] września 2018 r. dysponował zgromadzoną na tym rachunku kwotą 10.796,22 zł. Ponadto w dniu [...] sierpnia 2018 r. wypłacił z tego rachunku dodatkowo kwotę 5.500 zł. Referendarz uznał, iż w tej sytuacji kwota 100 zł należnego w niniejszej sprawie wpisu sądowego stanowi niewielki ułamek kwoty posiadanej przez skarżącego na rachunku bankowym, będącej do jego bieżącej dyspozycji. Z kwoty tej skarżący jest również w stanie bez trudu pokryć koszt ewentualnego ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Referendarz zwrócił ponadto uwagę, iż mimo stosownego wezwania skarżący nie udokumentował ponoszonych przez siebie wydatków na bieżące utrzymanie oraz opłaty mieszkaniowe, za media itp., jednak przy wysokości emerytury 1710 zł netto miesięcznie uznać należy, że jest w stanie pokryć wydatki na podstawowe potrzeby bytowe i niezbędne opłaty ze swoich bieżących dochodów. Argumentację zawartą we wniosku o przyznanie prawa pomocy Referendarz sądowy uznał za nieuzasadnioną. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw, w którym poinformował, iż w dniu 7 września 2018 r. uiścił wpis od skargi. Ponadto skarżący dodał, iż uzyskał skierowanie do szpitala celem leczenia specjalistycznego i załączył do sprzeciwu zaświadczenie wydane przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej o stanie zdrowia skarżącego w tym o przebytym udarze mózgu oraz o schorzeniach występujących u skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na podstawie art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, iż prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak wszystkie niżej podane orzeczenia sądowe). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonujący, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zastosowanie wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie kosztów postępowania. Nie bez przyczyny instytucja ta określana jest w orzecznictwie sądowym tzw. prawem ubogich. Przyznanie prawa pomocy ma bowiem na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. Można tytułem przykładu wskazać, że np. stan bezrobocia strony, może być przesłanką przyznania prawa pomocy, ale jednocześnie konieczne jest ustalenie, że wnioskujący o prawo ubogich jest obiektywnie pozbawiony możliwości uzyskania środków na utrzymanie siebie i rodziny, w tym na prowadzenie postępowania sądowego (por. też post. NSA z 16 stycznia 2015r. sygn. akt II OZ 1152/14, post. NSA z 22 stycznia 2015r. sygn. akt II GZ 935/14). Mając na uwadze powyższe podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. W tym zakresie konieczne jest skrupulatne wypełnienie przez stronę formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, przy czym w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), powinna przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. W rozpoznawanej sprawie skarżący w formularzu wniosku podał, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, źródło utrzymania stanowi emerytura w kwocie 1710 zł. W skład masy majątkowej skarżącego wchodzą nieruchomości: dom o pow. 170 m kw. i mieszkanie o pow. 42,5 m kw oraz oszczędności: 1500 zł, 500 zł i 10 euro. Mając na uwadze powyższe zdaniem Sądu Referendarz sądowy prawidłowo wezwał stronę skarżącą o dokumenty w tym w szczególności wyciągi z rachunków bankowych, rachunki potwierdzające ponoszone koszty utrzymania mieszkania oraz koszty leczenia. Nadesłane przez skarżącego dokumenty potwierdziły wysokość otrzymywanej przez skarżącego emerytury (decyzja ZUS) oraz wskazały na zasoby finansowe na rachunku bankowym skarżącego, które na początku sierpnia 2018 r. wynosiły ponad 14 000 zł, a po jednorazowej wypłacie 27 sierpnia 2018 r. 5 500 zł od września 2018 r. wynoszą ponad 10 000 zł. Skarżący nie przesłał pozostałych dokumentów dotyczących ponoszonych kosztów leczenia i utrzymania mieszkania. Zdaniem Sądu w świetle powyższej argumentacji oraz okoliczności faktycznych i prawnych, zasadnie referendarz sądowy nie uwzględnił wniosku skarżącego i orzekł o jego oddaleniu. Mając na uwadze sytuację majątkową skarżącego w tym stałe źródło dochodu w postaci emerytury, brak dodatkowych osób na utrzymaniu, zgromadzony majątek w tym w szczególności środki na rachunku bankowym Sąd uznał, iż strona skarżąca nie spełnia ustawowych przesłanek określonych w art. 246 § 1 p.p.s.a. uzasadniających przyznanie skarżącemu przyznania prawa pomocy w całości lub w części. Skarżący nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani też nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dodać należy, iż powyższych przesłanek skarżący nie wykazał przy złożeniu sprzeciwu. W treści sprzeciwu skarżący wskazał przede wszystkim na zły stan zdrowia. Powyższa okoliczność nie stanowi jednak przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w świetle cytowanego art. 246 § 1 p.p.s.a. W ocenie Sądu, rozstrzygnięcie referendarza sądowego jest adekwatne do okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy. Wobec tego, zaskarżone postanowienie, oddalające wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, należy uznać za prawidłowe, a sprzeciw skarżącego za niezasadny. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji. Na marginesie Sąd informuje skarżącego, iż z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy może on zwrócić się w każdym czasie, na każdym etapie postępowania, jednakże stosownie do rozważań przytoczonych powyżej, nie ulega wątpliwości, iż do rozpoznania wniosku w przedmiocie przyznania prawa pomocy konieczne jest wykazanie przez wnioskodawcę, iż zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.