II SA/Go 585/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M.C. od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 19 września 2018 r. w części dotyczącej pkt 2 w sprawie ze skargi M.C. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki budynku gospodarczego postanawia utrzymać w mocy postanowienie Referendarza sądowego. Pismem z dnia [...] sierpnia 2018 r. M.C. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. ze skargą na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] kwietnia 2018 r., nr [...] w przedmiocie nałożenia na M.C. nakazu rozbiórki budynku gospodarczego. Dnia 10 września 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek M.C. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, iż jest osoba samotną i niepełnosprawną w stopniu znacznym, utrzymuje się z emerytury, ze względu na stan zdrowia nie może podjąć żadnej pracy, na co dzień potrzebuje częściowej pomocy innych osób. Nie może w pełni korzystać ze swoich zasobów majątkowych, z których mógłby uzyskać dodatkowe dochody, ponieważ organy nadzoru budowlanego uniemożliwiając to poprzez prowadzone postępowania administracyjne. Z uwagi na nieznajomość prawa skarżący potrzebuje pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Uiszczenie kwoty 100 zł tytułem wpisu od skargi było dla skarżącego dużym wydatkiem, natomiast nie jest on w stanie pokryć kosztów ustanowienia zastępstwa procesowego. Skarżący jest właścicielem domu o powierzchni ok. 100 m², budynku gospodarczego o powierzchni ok. 110 m², samochodu osobowego [...] (który ze względu na niepełnosprawność jest mu niezbędny do codziennego funkcjonowania). Wysokość jego emerytury wynosi 2179 zł miesięcznie, stałe wydatki na utrzymanie gospodarstwa domowego (opłaty za energię elektryczną, media), leki, utrzymanie samochodu, pomoc w gospodarstwie domowym wynoszą miesięcznie ok. 1335 zł. Nadesłana przez skarżącego w ramach uzupełnienia wniosku dokumentacja źródłowa co do zasady potwierdziła okoliczności podniesione we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 11 października 2018 r. Referendarz sądowy: 1. przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi w części przekraczającej 100 zł, 2. w pozostałej części wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oddalił, 3. ustanowił adwokata. Zdaniem Referendarza sądowego analiza treści wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanej przez skarżącego dokumentacji uzasadniała udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym. Zdaniem Referendarza sądowego z uwagi na kwotę uzyskiwanego przez skarżącego świadczenia emerytalnego brak jest podstaw do uznania, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Referendarz sądowy uznał, iż wobec ustalonej wyżej sytuacji materialnej skarżącego obciążenie go pełną wysokością wpisu (500 zł) byłoby nadmierne, wobec czego uznał za zasadne zwolnienie skarżącego z wpisu od skargi w części przekraczającej kwotę 100 zł. Jednocześnie Referendarz sądowy uznał, iż ustalona sytuacja majątkowa pozwoli skarżącemu na poniesienie kolejnych ewentualnych kosztów sądowych w sprawie (o ile obowiązek poniesienia takowych w ogóle powstanie i które będą niższe niż 500 zł), w wyniku czego wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałej części został oddalony. Za zasadne uznał natomiast Referendarz sądowy ustanowienie adwokata. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł do tutejszego Sądu sprzeciw odnośnie pkt 2 postanowienia w części odmowy przyznania pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych w całości, wskazując, iż obawia się obciążenia przyszłymi kosztami a dalszym etapie postępowania sądowego, których poniesienie może być trudne mając na uwadze że jego sytuacja majątkowa nie ulegnie zmianie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Na podstawie art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W przedmiotowej sprawie skarżącemu przyznane zostało prawo pomocy w części tzn. ustanowiono adwokata oraz zwolniono skarżącego od wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 100 zł. Złożony przez skarżącego sprzeciw dotyczył zatem jedynie części postanowienia Referendarza sądowego oddalającej w pozostałej części wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, iż prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak wszystkie niżej podane orzeczenia sądowe). Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie kosztów postępowania. Nie bez przyczyny instytucja ta określana jest w orzecznictwie sądowym tzw. prawem ubogich. Przyznanie prawa pomocy ma bowiem na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. Zdaniem Sądu, postanowienie referendarza sądowego w zaskarżonej sprzeciwem części (pkt 2 postanowienia) odpowiada prawu, gdyż analiza materiału źródłowego prowadzi do wniosku, że uiszczenie kwoty należnego wpisu sądowego w niniejszej sprawie (100 zł w wyniku przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym) pozostaje w zasięgu możliwości finansowych skarżącego, który posiada stałe źródło utrzymania (emerytura w wysokości 2179 zł miesięcznie). Zdaniem Sądu brak było podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy w pozostałym zakresie. W rozpoznawanej sprawie skarżący w formularzu wniosku podał, iż prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, posiada stałe źródło dochodu – emeryturę w kwocie 2179 zł. W skład masy majątkowej wchodzi dom letniskowy przystosowany jako mieszkalny oraz budynek gospodarczy oraz samochód (wartość ok. 6000 zł). Sąd mając na uwadze powołane normy prawne, przedstawioną sytuację majątkową skarżącej, okoliczności sprawy i zwolnienie skarżącego z wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej 100 zł, stwierdził, że skarżący będzie w stanie partycypować w ewentualnych dalszych kosztach wszczętego postępowania (jeżeli takie powstaną), bez negatywnego wpływu na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Sąd doszedł do wniosku, że wysokość zadeklarowanych dochodów skarżącego, jak również okoliczność, że uzyskiwane są one z emerytury, a więc mają charakter stały i przewidywalny, pozwala stronie w ramach planowania wydatków uwzględnić konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego. W ocenie Sądu przedstawione we wniosku i w sprzeciwie okoliczności nie wskazują, aby skarżący znajdował się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przerzucenie kosztów związanych z jego udziałem w sprawie na ogół obywateli (a do tego sprowadza się przyznanie prawa pomocy w zakresie żądanym przez skarżącego). Jak wskazano wcześniej udzielenie stronie prawa pomocy, powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W ocenie Sądu, rozstrzygnięcie referendarza sądowego jest adekwatne do okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy. Wobec tego postanowienie Referendarza sądowego w zaskarżonej sprzeciwem części należy uznać za prawidłowe, a sprzeciw skarżącego za niezasadny. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji. Na marginesie dodać należy, iż w toku postępowania sądowego, w sytuacji jeżeli ulegnie zmianie sytuacja strony skarżąca, jest ona uprawniona do zwrócenia się z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy.