II SA/Go 619/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Mirosław Trzecki Sędzia WSA Ireneusz Fornalik Protokolant sekr. sąd. Elżbieta Dzięcielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2010 r. sprawy ze skargi S.L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego S.L. kwotę 100 (sto) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. 1. Decyzją z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym) po rozpoznaniu wniosku S.L. orzekł o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego we wskazanej ustawie. W uzasadnieniu decyzji organ powołując się na treść art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym wskazał, iż represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września I939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Nadto przytoczył wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, w którym stwierdzono niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy świadczeniu pieniężnym, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Odwołując się do uzasadnienia tego wyroku podkreślono, iż brak jest zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwa formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Jednakże ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, a zatem praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i ,,wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Strona nie zgadzając się z rozstrzygnięciem złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. 2. Decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej k.p.a.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2010 r. W uzasadnieniu podtrzymano argumentację zawartą w poprzedniej decyzji oraz przytoczono fragmenty uzasadnienia powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Podkreślając "zaostrzony" charakter przedmiotowej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania wskazano na takie jej cechy jak: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem organu okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W ocenie organu z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż skarżący wykonywał pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania ([...]). Nie nastąpił więc zdaniem organu fakt deportacji wskazany w ustawie. Nie oznacza to, że praca wykonywana w pobliżu miejsca zamieszkania nie jest pracą niewolniczą i dolegliwą w swej formie, lecz przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych pracujących przymusowo na rzecz III Rzeszy. Tym samym Kierownik Urzędu nie negując ciężkiej sytuacji strony podczas wojny stwierdził, iż strona nie udowodniła faktu deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej. Nie zgadzając się rozstrzygnięciem organu w sprawie S.L. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dorozumianym wnioskiem o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi przytoczył wskazane we wniosku o przyznanie świadczenia okoliczności deportacji i przymusowej pracy w okresie okupacji. W odpowiedzi na skargę organ w całości podtrzymał dotychczasowe stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 3. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej jedynie pod względem zgodności z prawem, tj. z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnia skargę na decyzję w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.-Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.). Sąd ten rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Kontrolując zaskarżone orzeczenie z punktu widzenia powyższych zasad, skargę jako zasadną należało uwzględnić, bowiem zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem zasad ogólnych postępowania administracyjnego oraz przepisów procedury w stopniu na tyle istotnym, iż nie pozwalało to na ich pozostawienie w obrocie prawnym. 4. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. W myśl art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym represją w jej rozumieniu jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Zgodnie z przepisem art. 4 ust. 1 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, o spełnieniu warunków do uzyskania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia organ rozstrzyga w formie decyzji, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. W zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Obowiązek wykazania przesłanek, uzasadniających przyznanie powyższych uprawnień spoczywa zatem na osobie ubiegającej się o te świadczenia. W tym zakresie podzielić jednak należy stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 18 października 2005 r. w sprawie sygn. akt II OSK 117/05 (publ. Lex nr 188689), że wymóg udokumentowania wniosku nie zwalnia organu administracji od obowiązku podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Mając na uwadze, iż w sprawach o przyznanie uprawnień do przyznania świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny - z uwagi na upływ czasu - przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione, to na organie administracji spoczywa obowiązek współdziałania z wnioskodawcą w ustaleniu prawdy obiektywnej. W celu ustalenia stanu faktycznego sprawy organ administracji obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Przez rozpatrzenie materiału dowodowego należy rozumieć jego ocenę. To na podstawie całego materiału dowodowego organ administracji ocenia czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Wprawdzie ustawodawca pozostawił organom, prowadzącym postępowanie administracyjne swobodę w ocenie materiału dowodowego, jednakże ocena ta nie może przybierać cech dowolności. W orzecznictwie sądów i doktrynie prawa wypracowano i powszechnie przyjęto dyrektywy oceny dowodów, którymi winien się kierować organ administracji, by nie narazić się na zarzut przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów. Na te dyrektywy składają się zasady logicznego myślenia oraz wskazówki, wypływające z wiedzy i doświadczenia życiowego. Nie budzi wątpliwości, iż w interesie społecznym leży działanie organów administracji publicznej w sposób praworządny, rzetelny i budzący zaufanie do organów Państwa (art. 6, art. 7 oraz art. 8 k.p.a.), a także dążenie do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji wadliwej. Należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie zarówno racje społeczne, jak i słuszny interes skarżącej wymagają rzetelnego ustalenia faktów, na które powoływała się, a przede wszystkim wyjaśnienia niejasności, czy wręcz ewidentnych rozbieżności w treści zgromadzonych w sprawie dokumentów, na których oparł się organ, odmawiając przyznania skarżącej wnioskowanego uprawnienia przewidzianego w powołanej wyżej ustawie. 5. Warunkiem przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Organ powołując treść oraz uzasadnienie powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego w istocie pomija jego normatywne i argumentacyjne konsekwencje. Mianowicie "stan deportacji" nabiera cech szczególnej represji nie z racji odległości od miejsca zamieszkania, lecz przymusowego od niego oderwania i w jego następstwie życia w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego oraz pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 30 września 2010 r., II SA/Łd 562/10, WSA w Łodzi z dnia 24 września 2010 r., II SA/Łd 568/10, WSA w Szczecinie z dnia 7 września 2010 r., II SA/Sz 532/10, WSA w Poznaniu z dnia 21 września 2010 r., II SA/Po 705/10). Istotna jest tu zatem możliwość korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu, utrzymywanie więzi rodzinnych i sąsiedzkich. W konkretnych okolicznościach sprawy konieczne jest zatem ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Znaczenie ma wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała, czy prace przez nią wykonywane były adekwatne do wieku). Na tym tle należy uznać, iż że organ administracji naruszył wymienione w pkt 4 niniejszego uzasadnienia zasady uchybiając nałożonemu nań ustawowemu obowiązkowi podejmowania wszelkich kroków, niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, mając na względzie interes społeczny oraz słuszny interes obywateli. W szczególności organ nie odniósł się do zeznań skarżącego, z których wprost wynika, iż został on wywieziony do innej miejscowości w wieku lat ośmiu, pozbawiony kontaktu z domem rodzinnym, był bity i zmuszany do pracy fizycznej. Nie została nawet precyzyjnie określona owa bliskość pobytu skarżącego, z którego wywiedziono niekorzystne dla niego skutki. Wskazuje to na konieczność przeprowadzenia głębszej analizy i oceny dowodów, jak również ewentualnego uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w celu usunięcia wątpliwości, które dotyczą istoty deportacji. Skutkiem naruszeń art. 7, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. było niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy oraz naruszenie prawa skarżącego (osoby w podeszłym wieku) do prawidłowego, szczegółowego, merytorycznego rozpoznania indywidualnej sprawy, mającej dla niej istotne znaczenie. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ powinien więc, mając na uwadze powyższe wskazania, raz jeszcze przeanalizować treść owych dokumentów, jak również pozostałych zgromadzonych w aktach dowodów oraz dokumentów dołączonych do skargi i dokonać ich oceny w kontekście ustawowo określonych przesłanek przyznania przedmiotowego świadczenia pieniężnego. Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w pkt I wyroku. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.