II SA/Go 62/16

Dnia 26 lutego 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2016 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi R.G. na decyzję Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany orzeczenia na skutek sprzeciwu skarżącej od postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 lutego 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy p o s t a n a w i a : utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. R.G. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2015 roku nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wraz ze skargą R.G. złożyła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek skarżąca podała, że pobiera rentę inwalidzką w wysokości 3.3378,47 zł (netto). Prowadzi gospodarstwo domowe z R.G., który również otrzymuje rentę w wysokości 458,13 zł. Ponadto przedstawiła ponoszone wydatki: rata kredytu mieszkaniowego – 320 CHF miesięcznie, energia elektryczna – ok. 200 zł co dwa miesiące, woda –ok. 240-250 zł również co dwa miesiące, telefony – ok. 120 zł, podatek rolny – 468 zł rocznie, raty za pościel ortopedyczną – 99 zł. Dodatkowo posiada debet na koncie bankowym w wysokości 2.000 zł. Postanowieniem z dnia 9 lutego 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. oddalił wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz wskazał m.in., iż jak wynika z orzecznictwa sądowego, posiadanie przez stronę stałych dochodów w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W związku z osiąganym przez skarżącą dochodem nie można stwierdzić, że jest ona osobą ubogą, która ze względu na okoliczności życiowe została pozbawiona są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby. Dodatkowo skarżąca nie wykazała nadzwyczajnych okoliczności, które w jednoznaczny sposób świadczyłyby o tym, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Zobowiązania cywilnoprawne, w tym kredyt na dom, nie mogą zaś być traktowane priorytetowo względem obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Skarżąca nie wykazała, by miała problemy ze spłatą kredytu zaś należny wpis od skargi nie jest wysoki, wynosi bowiem 200 zł. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego R.G. wniosła sprzeciw. Podała, że gdy leżała w szpitalu po wypadku samochodowym, wskutek którego doznała ciężkiego urazu czaszkowo-mózgowego, pourazowego zespołu psychoorganicznego i ślepoty oka lewego, mąż okradł ją ze wszystkiego. Przywłaszczył pieniądze z jej konta bankowego, wywiózł też wszystkie drogocenne przedmioty z domu do mieszkania w bloku, którego jest jedynym właścicielem. Gdy już ogołocił dom ze wszystkiego, rozwiódł się ze skarżącą, porzucając ją chorą. Ze względu na istniejące zaburzenia neurologiczne skarżąca późno złożyła w tym zakresie zawiadomienie do prokuratury, dochodzenie wszczęto bowiem dopiero w 2015 r. W wyniku działań męża skarżąca znalazła się w tragicznej sytuacji finansowej. Nie daje rady ponosić kosztów utrzymania. W wyniku zaburzeń neurologicznych nie potrafi kojarzyć faktów, zapomina daty i terminy. Nie rozumie treści pism sądowych i nie wie, co może się zdarzyć podczas procesu. Skargę złożyła nie rozumiejąc stanu faktycznego sprawy. Sama nie poradzi sobie podczas rozprawy sądowej. Nie rozumie, dlaczego nie przyznano jej grupy inwalidzkiej dotyczącej ślepoty, mimo że jest niewidoma. Nie może skorzystać z pomocy adwokata lub radcy prawnego, bo nie ma pieniędzy. W 2015 r. skarżąca musiała przeprowadzić remont domu. Pieniądze na remont pożyczyli jej rodzice, które skarżąca obecnie oddaje po 1.000 zł. W tym miesiącu również oddała, ale brakuje jej pieniędzy na życie. Ma problemy ze spłatą kredytu na dom zaciągniętego we frankach szwajcarskich, na ten cel również pożycza pieniądze od rodziców. Nie ma tez środków by płacić rachunki za telefon. Dodatkowo zażywa leki neurologiczne. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych okazał się niezasadny. W razie wniesienia sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego zastosowanie znajduje przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) dalej w skrócie p.p.s.a. Z uwagi na wniesienie w niniejszej sprawie skargi w dniu 11 grudnia 2015 r. przepis ten należy zastosować w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658) – obowiązującą od dnia 15 sierpnia 2015 r., o czym stanowi art. 2 przywołanej ustawy nowelizującej. Stosownie do treści art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Celem przyznania prawa pomocy jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów sądowych. Prawo pomocy obejmuje osoby nie osiągające żadnych dochodów lub osiągające dochód na tyle niski, że nie pozwala on na uiszczenie kosztów postępowania sądowego, nawet przy poczynionych oszczędnościach w wydatkach koniecznych. Ma ono służyć osobom najuboższym, to jest takim, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co wynika z treści przytoczonego art. 246 § 1 p.p.s.a. Szczegółowa analiza dokumentacji przedstawionej przez skarżącą wskazuje, iż wraz z narzeczonym, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe osiągają dochód w kwocie 4.174,49 zł miesięcznie. Na kwotę tę składa się renta inwalidzka skarżącej w kwocie 3.378,47 zł netto, renta socjalna R.G. w kwocie 643,02 zł netto (z której potrącana jest w drodze egzekucji kwota 184,89 zł) oraz przyznany mu zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł. Z osiąganych dochodów skarżąca opłaca każdego miesiąca ratę kredytu za dom w kwocie 320 CHF, tzn. blisko 1.300 zł (w zależności od kursu franka szwajcarskiego), a także opłaca rachunki za telefony (ok. 130-140 zł), telewizję (19.90 zł) wywóz śmieci (26 zł), energie elektryczną (ok. 200 zł co drugi miesiąc) wodę i ścieki (246 zł co drugi miesiąc), podatek rolny i od nieruchomości (468 zł na rok). Wraz z ratą kredytu za dom daje to kwotę ok. 1750 zł miesięcznie. Z analizy przepływów finansowych na rachunkach bankowych wynika, iż skarżąca wraz z narzeczonym z osiąganych dochodów spłacają dodatkowo liczne zobowiązania cywilnoprawne zaciągnięte w bankach i u osób fizycznych (rodziny, znajomych), pokrywają wydatki typu zakup specjalistycznej pościeli czy odzieży leczniczej oraz na bieżące codzienne utrzymanie, wyżywienie itp. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, iż posiadanie przez stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy stałych dochodów oraz nieruchomości (domu jednorodzinnego, mieszkania, działki) w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Okoliczność taka nie może być podstawą do "automatycznego" odmówienia stronie zwolnienia od kosztów, bez pełnego zbadania jej sytuacji majątkowej przedstawionej we wniosku (postanowienie NSA z 11 marca 2011 r., II GZ 89/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). Dokumentacja nadesłana przez skarżącą wskazuje, że z osiąganych dochodów wraz z narzeczonym pokrywają oni koszty swoich niezbędnych potrzeb życiowych. Jeśli chodzi o posiadanie przez skarżącą oraz jej narzeczonego licznych zobowiązań cywilnoprawnych, należy zaakceptować stanowisko, w myśl którego nie mogą one być traktowane absolutnie priorytetowo względem należności publicznoprawnych, do których należą opłaty sądowe. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, iż każdy właściciel nieruchomości w postaci domu jednorodzinnego musi co pewien czas ponosić nakłady na swoją nieruchomość, nierzadko na tyle znaczne, że wiąże się to z koniecznością zaciągania nowych zobowiązań. Utrzymanie każdej nieruchomości w stanie niepogorszonym wymaga bowiem okresowych wydatków finansowych. Z tego względu fakt zadłużenia się skarżącej u rodziców w związku z remontem domu również nie mógł stanowić podstawy zwolnienia od kosztów sądowych. Jeśli chodzi natomiast o zarzucane przez skarżącą byłemu małżonkowi wyłudzenie wszystkich oszczędności i wartościowych przedmiotów w czasie jej pobytu w szpitalu po ciężkim wypadku, to należy zwrócić uwagę, że miało to miejsce kilka lat temu. Z nadesłanej dokumentacji (zawiadomienie Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej MSW z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...]) wynika bowiem, że inwalidztwo skarżącej istnieje od grudnia 2011 r., zaś jej małżeństwo zostało rozwiązane wyrokiem z dnia 5 września 2012 r. Od tych wydarzeń upłynął zatem czas pozwalający skarżącej na ustabilizowanie swojej sytuacji materialnej. Sytuacja zdrowotna skarżącej niewątpliwie jest bardzo ciężka, w wyniku wypadku utraciła ona m.in. zdolność do pracy. Jednakże z tego właśnie względu została jej przyznana renta w wysokości 3.378,47 zł netto miesięcznie. Sąd ma świadomość, że skarżąca wraz narzeczonym pokrywają ze swoich dochodów nie tylko koszty bieżącego codziennego utrzymania, spłacają liczne zobowiązania, ale też dodatkowo muszą ponosić koszty związane ze stanem swego zdrowia (zakup specjalnej odzieży, pościeli itp.), jednakże obiektywnie rzecz biorąc, łączne dochody ich gospodarstwa domowego nie są niskie. Muszą zatem tak nimi gospodarować, aby pokryły one wszystkie niezbędne wydatki, również te związane z prowadzeniem niniejszego postępowania sądowego. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że wpis sądowy w rozpatrywanej sprawie nie jest wysoki, wynosi bowiem 200 zł. We wniesionym sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego skarżąca zawarła obszerną argumentację na temat spowodowanego doznanym urazem braku rozeznania co do okoliczności faktycznych i prawnych niniejszej sprawy, problemów z pamięcią, kojarzeniem faktów oraz rozumieniem treści dokumentów urzędowych. Dodała również, iż nie jest w stanie ponieść kosztów udziału w sprawie profesjonalnego pełnomocnika. Okoliczności te mogą stanowić podstawę ubiegania się o przyznanie stronie pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata lub radcy prawnego. Rozpoznając złożony wraz ze skargą wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd nie mógł przyznać skarżącej takiego pełnomocnika z urzędu, gdyż skarżąca o niego jak dotąd nie wystąpiła. Na urzędowym formularzu PPF (k. 9-12 akt sądowych) zaznaczyła bowiem, iż ubiega się jedynie o zwolnienie od kosztów sądowych. Jeżeli zatem skarżąca obawia się, iż może nie poradzić sobie sama w toczącym się postępowaniu, które zainicjowała przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, ma możliwość wystąpienia z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, w zakresie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego. Skarżąca powinna wówczas złożyć do akt sprawy kolejny urzędowy formularz PPF, zaznaczając na nim, czy ubiega się o przyznanie adwokata, czy też radcy prawnego. Wniosek taki będzie rozpatrywany niezależnie od rozstrzygnięcia zapadłego w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż jak wynika z art. 245 § 3 p.p.s.a., istnieje możliwość przyznania stronie prawa pomocy jedynie w części, obejmującej np. ustanowienie adwokata czy radcy prawnego. W świetle powyższych okoliczności, na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.