II SA/Go 657/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Sędziowie Sędzia WSA Mirosław Trzecki (spr.) Sędzia WSA Ireneusz Fornalik Protokolant sekr. sąd. Elżbieta Dzięcielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2010 r. sprawy ze skargi H.R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r., nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej H.R. kwotę 154 (sto pięćdziesiąt cztery) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2010r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 oraz art. 4 ust. 1-2 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), "w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23.12.2009 r., Nr 220, poz. 1734)", orzekł o odmowie przyznania H.R. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego w ww. ustawie. W motywach rozstrzygnięcia Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, iż zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Organ w uzasadnieniu rozstrzygnięcia powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. stwierdzającego niezgodność art. 2 pkt 2 ww. ustawy, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał wskazał przy tym, iż nie ma zastrzeżeń co do zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że H.R. w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania. Praca ta, zdaniem organu, nie przybrała jednakże szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, co nie pozwala na uwzględnienie złożonego przez stronę wniosku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy H.R. wskazała m.in., że choć miejsce wykonywania przez nią pracy przymusowej znajdowało się w odległości ok. 25 km od miejsca zamieszkania, to jednak - z uwagi na brak komunikacji, a także na charakter wykonywanej przez wszystkie dni tygodnia pracy - nie miała możliwości kontaktowania się z członkami rodziny. Strona podniosła, że do pracy przymusowej w miejscowości [...] została skierowana w roku 1942, gdy miała 15 lat, a pracę tę wykonywała do stycznia 1945 roku. Wyjaśniła również, iż z uwagi na nikłą znajomość języka niemieckiego i brak zrozumienia dla wydawanych jej - jako pomocy domowej -poleceń, wielokrotnie grożono jej wywiezieniem do obozu pracy. Ponadto wskazała, że w okresie wykonywania pracy mieszkała (spała) w kuchni, a następnie w nieogrzewanej "komórce przy kuchni". Po rozpoznaniu wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na dyspozycję art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1-2 i ust. 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, decyzją nr [...] z dnia [...] czerwca 2010r. orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji własnej z dnia [...] maja 2010r. W uzasadnieniu decyzji Kierownik wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w przywołanym uprzednio wyroku z dnia 16 grudnia 2009r. podzielił stanowisko ustawodawcy, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji, niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. w sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy oraz w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Mając na względzie, że H.R. pracowała w miejscowości [...], znajdującej się w niewielkiej odległości od miejscowości [...], stanowiącej miejsce jej zamieszkania, organ uznał, że praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w przywołanym orzeczeniu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podniósł nadto, iż przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) "w stosunku do panującego powszechnie obowiązku pracy". Pismem z dnia [...] lipca 2010r. H.R. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [...] z dnia [...] czerwca 2010r. Wyrażając stanowisko zbliżone do stanowiska przedstawionego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżąca zwróciła się do Sądu o przyznanie świadczenia pieniężnego należnego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Uzupełniając skargę, H.R. w piśmie z dnia [...] lipca 2010r. wyjaśniła, że w czasie okupacji należało uzyskać zezwolenie – przepustkę na przemieszczanie się pomiędzy miejscowościami. Zaznaczyła także, iż obowiązywał zakaz poruszania się poza miejscem pracy od zmroku do świtu, co z uwagi na fakt wykonywania przez nią pracy od wczesnych godzin porannych do późnych godzin wieczornych uniemożliwiało, choć krótkotrwały powrót do domu. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Dokonując na podstawie art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) kontroli zaskarżonej decyzji pod względem jej zgodności z prawem, uznać należało, że została ona wydana z naruszeniem przepisów proceduralnych, mogącym mieć wpływ na wynik niniejszej sprawy. Na wstępie wskazać należy, iż podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stanowią przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) - zwanej dalej ustawą. W myśl art. 1 ust. 1 ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom w niej określonym były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, przy czym - stosownie do art. 2 pkt 2 - represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, a także Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując dyspozycję art. 2 pkt 2 ustawy mieć na uwadze jednakże należy, iż został on uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt: K 49/07, publ.: Dz.U. Nr 220, poz. 1734). Abstrahując od fragmentów uzasadnienia przedmiotowego wyroku przywołanych przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w decyzjach z dnia 10 maja 2010r. oraz z dnia 17 czerwca 2010r., zwrócić należy uwagę na tę część uzasadnienia, w której Trybunał Konstytucyjny uznał, iż sformułowane w przepisie art. 2 pkt 2 ustawy bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości, zaś kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową, świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. W opinii Trybunału Konstytucyjnego czynnikami, które wskazują na zaostrzony charakter represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, są: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak solidarności rodzinnej, sąsiedzkiej), czy też co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Poprzeć należy ugruntowane już orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym dla oceny, czy wobec strony zastosowany był zaostrzony charakter represji, należy przede wszystkim wyjaśnić, jakie miała warunki egzystencji, czy miała zapewnioną możliwość utrzymywania stałych kontaktów z osobami bliskimi, czy miała swobodę poruszania się poza czasem pracy i tym samym udania się do miejsca zamieszkania, czy utrudniano jej kontakty z bliskimi, bądź pozbawiona była w ogóle możliwości ich utrzymywania. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (por. wyrok tutejszego Sądu z dnia 19 sierpnia 2010r., sygn. akt II SA/Go 436/10; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 24 września 2010r., sygn. akt II SA/Łd 516/10 oraz z dnia 30 września 2010r., sygn. akt II SA/Łd 562/10). Mając powyższe na względzie stwierdzić kategorycznie należy, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego przewidzianego dla osób deportowanych do pracy przymusowej, ma każdorazowo obowiązek zbadać przedstawione uprzednio okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy wnioskodawcy przybrał szczególnie dotkliwą formę, czy połączony był z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Przenosząc powyższe rozważania na kanwę niniejszej sprawy, Sąd uznał, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zaniechał wyjaśnienia tych nieodzownych dla rozstrzygnięcia sprawy kwestii. Nie przesądzając w tym miejscu, iż praca jaką świadczyła H.R. może być uznana za pracę wykonywaną w warunkach deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy, za niewystarczające do zaprzeczenia powyższemu uznać należy zawarte w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] czerwca 2010r. (poza obszernym zacytowaniem uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r.) ogólne stwierdzenie, iż z uwagi na niewielką odległość dzielącą miejscowość pracy od miejscowości zamieszkania, praca skarżącej nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. W ocenie Sądu wysoce niewystarczające było oparcie rozstrzygnięcia wyłącznie na założeniu, że o dotkliwości pracy przymusowej świadczy jedynie bliskość miejsca pracy od dotychczasowego miejsca zamieszkania. W dalszej kolejności wskazać trzeba, iż choć Kierownik przyjął za udowodniony fakt wykonywania przez H.R. pracy w innej miejscowości, to jednak nie ustalił gdzie, tj. czy w miejscowości [...], czy w miejscowości [...] znajdowało się jej faktyczne centrum spraw życiowych. Nadto, przesądzając o bliskim usytuowaniu tychże miejscowości, nie wskazując przy tym dzielącej je odległości, organ pominął, co słusznie podniosła skarżąca, że w realiach wojennych nawet kilkukilometrowe odległości - zważywszy na faktyczne możliwości przemieszczania się, w tym brak transportu i ograniczenia wynikające z okupacji - uniemożliwiały odwiedziny bliskich w rodzinnej miejscowości. Kierownik nie ustosunkował się także do deklarowanych przez skarżącą okoliczności uniemożliwiających jej opuszczanie miejsca pracy, okoliczności wskazujących na wrogość środowiska pracy (powodowaną m.in. barierą językową), czy też świadczących o trudnych warunkach jej ówczesnej egzystencji. Z tych względów powstaje uzasadniona obawa, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, poprzestając na schemacie odległości, nie odniósł się do indywidualnego przypadku H.R.. Analiza dokonanej przez organ oceny zgromadzonego materiału dowodowego, doprowadziła do konkluzji, iż sprawa jako niewyjaśniona co do faktów mających potwierdzić, bądź zaprzeczyć istnieniu po stronie skarżącej tytułu do przyznania świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej, nie dojrzała do merytorycznego rozstrzygnięcia. Z uwagi na dostrzeżone uchybienia uznać należało, iż w prowadzonym przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych postępowaniu doszło do naruszenia ogólnych przepisów procedury administracyjnej, w tym art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 200r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), jak i rozwijającego zasadę prawdy obiektywnej przepisu art. 77 § 1 kpa oraz statuującego zasadę oceny dowodów art. 80 kpa. Zaznaczyć trzeba, że z zasady dążenia do prawdy obiektywnej określonej w art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego, wynika obowiązek organu podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Przepisem gwarantującym realizację tej zasady jest przepis art. 77 § 1 kpa, który obciąża organ obowiązkiem wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, jak również przepis art. 80 kpa nakazujący organowi dokonywanie oceny w przedmiocie udowodnienia danych okoliczności na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Mając również na względzie, iż uzasadnienie decyzji obu instancji, poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, w sposób bardzo lakoniczny odnosi się do powodów odmowy przyznania H.R. wnioskowanego świadczenia, Sąd uznał, iż poprzez nie przedstawienie dogłębnej analizy okoliczności sprawy i szczegółowych ustaleń w tym zakresie Kierownik naruszył także art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Na mocy tego przepisu uzasadnienie faktyczne decyzji winno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Konkludując wskazać trzeba, iż przy ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych winien przeanalizować treść zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów i dokonać ich oceny w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie spornego świadczenia pieniężnego. W tym celu, przeprowadzając postępowanie wyjaśniające w kierunku wskazanym przez Sąd, obowiązkiem Kierownika jest przede wszystkim ustalenie warunków, w jakich skarżącej przyszło w owym czasie żyć, ze szczególnym uwzględnieniem "wyrwania z dotychczasowego środowiska" i możliwości utrzymywania kontaktów z rodziną. Z tych wszystkich względów należało orzec jak w sentencji, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Stosownie do treści art. 200 oraz art. 205 ppsa, Sąd uwzględnił wniosek skarżącej o zasądzenie od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zwrotu poniesionych przez stronę skarżącą kosztów postępowania sądowego, na które składają się uiszczony wpis od skargi w kwocie 100 zł oraz koszt przejazdu do Sądu w kwocie 54 zł. Odnosząc się jeszcze marginalnie do sformułowanego in fine skargi wniosku H.R. o przyznanie przez Sąd świadczenia pieniężnego należnego osobom deportowanym do pracy przymusowej, wskazać należy, iż sądy administracyjne, do kompetencji których należy kontrola legalności wydanej w postępowaniu administracyjnym decyzji, nie mogą merytorycznie rozstrzygnąć o zgłoszonych przez stronę żądaniach i zastąpić w tej mierze organu administracji publicznej. Stwierdzenie, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ppsa, co miało miejsce w rozpoznawanej sprawie, skutkować może wyłącznie uchyleniem tego aktu.