II SA/Go 755/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic Sędziowie Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz (spr.) Sędzia WSA Grażyna Staniszewska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 1 lutego 2024 r. sprawy ze skargi V. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej V. T. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. 1. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] października 2023 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania V.T. (skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy (z którego umocowania działał Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej) z dnia [...] czerwca 2023 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną – jej mężem D.T.. Decyzja ta zapadła przy następujących ustaleniach: dnia 30 maja 2023 r. skarżąca złożyła wniosek w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad małżonkiem D.T.. Organ pierwszej instancji ustalił, że małżonek strony posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym z dnia [...] maja 2023 r. Przyjął też, że opiekuje się nim skarżąca. Jako podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia powołano art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.; dalej u.ś r.), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała, nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Niepełnosprawność D.T. istnieje od [...] marca 2007 r. czyli powstała później. Organ I instancji wskazał tu, że jego zdaniem dla treści tego przepisu nie ma znaczenia wyrok wydany przez Trybunał Konstytucyjny z dnia 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13. 2. Od decyzji tej skarżąca wniosła w terminie odwołanie wskazując, że nie zgadza się z decyzją organu pierwszej instancji. 3. Utrzymując w mocy decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze zakwestionowało pogląd organu I instancji co do obowiązywania ograniczenia wiekowego z art. 17 ust. 1b u.ś r. W ocenie Kolegium, co obszernie uzasadniono, wyrok Trybunału Konstytucyjnego, choć zakresowy, z dniem opublikowania tego wyroku spowodował utratę domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b w stwierdzonym przez Trybunał zakresie. Jednakże zdaniem Kolegium nie została spełniona w sprawie inna przesłanka – dotycząca rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad mężem. Ustalenia stanowiące podstawę tego wniosku zostały poczynione na etapie postępowania odwoławczego przez organ I instancji na zlecenie Kolegium. Z uzupełnionego materiału dowodowego wynika, że ostatnie zatrudnienie strony ustało w 1992 roku i po zakończeniu zasadniczej szkoły zawodowej była to jedyna praca strony. Niepełnosprawność męża V.T. datuje się z kolei od 2007 r. Kolegium wskazało, że jak wynika z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Kolegium w sprawie nie zachodził bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, czy też niepodejmowaniem pracy przez stronę a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Przez piętnaście lat skarżąca nie podejmowała żadnego zatrudnienia, pozostając na utrzymaniu małżonka co, zdaniem Kolegium, świadczy o tym, że nie podjęła ani nie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad mężem, a jedynie "liczyła na pozyskanie świadczenia z pomocy społecznej jako źródła swojego utrzymania". To zaś, zdaniem Kolegium, dowodzi, że skarżąca ubiegając się o zasiłek podjęła próbę uczynienia ze świadczenia pielęgnacyjnego zastępczego źródła dochodu. 4. W skardze wniesionej z zachowaniem terminu pełnomocnik V.T. zaskarżył ją w całości, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki, o której mowa w tym przepisie. Mając powyższe na uwadze wniósł o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2023 r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu skargi podkreślił, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. 5. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 6. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.; dalej p.p.s.a.), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, lit. b oraz lit. c p.p.s.a.). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z wolą stron (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.). 7. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy powołanej wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. 8. Sąd podziela stanowisko Kolegium, że skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) jest zmiana stanu prawnego polegająca na tym, że nie obowiązuje ograniczenie wiekowe dotyczące momentu powstania niepełnosprawności, przewidziane w pierwotnym brzmieniu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kwestia ta jest już od jakiegoś czasu jednolicie postrzegana w orzecznictwie, a wcześniejsze różnice poglądów wynikały na poły z wadliwego rozumienia istoty tzw. wyroku zakresowego, jak i niezbyt fortunnego sformułowania zawartego w treści uzasadnienia wyroku Trybunału. Aktualnie stanowisko w tej mierze jest już jasne i zgodne z tym, co tutejszy Sąd prezentował konsekwentnie od początku rozstrzygania tego typu spraw. Pogląd organu I instancji jest chybiony i niezgodny ze stanem prawnym ukształtowanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Co gorsza jest to kolejna sprawa, w której organ I instancji forsuje pogląd co najmniej od kilku lat nieaktualny i nie aprobowany w orzecznictwie sądów administracyjnych. 9. W sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca jest osobą należącą do kręgu osób uprawnionych do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie kwestionowano również tego, co wynika ze stanu faktycznego, że opieka jest faktycznie sprawowana i wypełnia dyspozycję art. 17 ust. 1 u.ś.r. Organ drugiej instancji zakwestionował natomiast związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Zdaniem Sądu ustalenie, na którym oparto te stwierdzenie wynika z błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i nie jest poparte materiałem dowodowym zebranym zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Należy bowiem zwrócić uwagę na to, że jako przesłankę przyznania świadczenia przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wymienia nie tylko rezygnację z zatrudnienia, ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne i rozłączne. Tak więc nie tylko rezygnacja z zatrudnienia stanowi o spełnieniu przesłanki niezbędnej do uzyskania świadczenia, ale też sytuacja, jeżeli wnioskujący nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Przy czym cytowany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących zaprzestania i podejmowania aktywności zawodowej przez opiekuna. 10. To, że skarżąca nie była aktywna zawodowo przez prawie 15 lat przed złożeniem wniosku wyczerpuje przesłankę – nierezygnacji z zatrudnienia na potrzeby opieki nad mężem. To jednak nie wyklucza i nie tworzy żadnego domniemania dla drugiej równoważnej przesłanki - niepodejmowania zatrudnienia (pracy) z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki. Tę zaś ocenić należy ustalając dotyczący tej przesłanki stan faktyczny występujący w chwili rozstrzygania wniosku. Z tego bowiem, że ktoś nie pracował kilkanaście lat samo przez się nie wynika, że nie podejmie w przyszłości pracy. Z punktu widzenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. chodzi jednak o to, czy zakres sprawowanej opieki mu na to pozwala. Jeśli sytuacja faktyczna związana z opieką nad osobą niepełnosprawną jest taka, że wnioskujący opiekun może podjąć pracę choćby w niepełnym zakresie – przesłanka niepodejmowania zatrudnienia ze względu na opiekę nie jest spełniona. Jeśli jednak stan faktyczny jest taki, że zakres sprawowanej opieki uniemożliwia jakiekolwiek zatrudnienie (które bez sprawowania opieki byłoby możliwe), to jest ona spełniona bez względu na to, czy wnioskujący pracował czy nie pracował wcześniej. 11. Uzupełnione przez Kolegium postępowanie dotyczy innych okoliczności, z których nic istotnego dla sprawy nie wynika. Jeśli materiał dowodowy dostarczał wątpliwości co do tego, czy faktycznie zakres opieki uniemożliwia skarżącej jakąkolwiek pracę, należało to właśnie wyjaśnić. To zakres opieki i to, czy faktycznie uniemożliwia ona podjęcie choćby częściowego zatrudnienia przez skarżącą wymagała dokładnego wyjaśnienia i uzasadnienia. To ustalenie powinno odbywać się z zachowaniem podstawowych zasad kodeksu postępowania administracyjnego kształtujących postępowanie dowodowe w sprawie. 12. Stwierdzone w sprawie naruszenia prawa materialnego - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (miały istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy, co uzasadniło uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Z uwagi na zakres tych uchybień i okoliczności sprawy konieczne było również uchylenie decyzji ją poprzedzającej (art. 135 p.p.s.a.). O kosztach postępowania należnych stronie orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 1 i art. 209 p.p.s.a. 13. Rozpoznając ponownie sprawę, organy, stosownie do art. 153 p.p.s.a., uwzględnią ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażone w niniejszym uzasadnieniu, biorąc przy tym pod uwagę wskazania dotyczące konieczności uzupełnienia i ponownej pełnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.